Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu

Bu hafta sonu gökyüzü, Avrupa ile Türkiye’ye aynı dili konuşmayacak. Avrupa’nın batısında haftalardır süren sıcak hava dalgası nihayet sona eriyor; ama sessiz sedasız değil, kapıyı çarparak gidiyor. Türkiye’de ise manşet sıcaklık değil, rüzgâr: Marmara ve Ege’de poyraz nöbet tutacak, Karadeniz yamaçları yağmuru sağmaya devam edecek, güneydoğuda ise termometreler 39 dereceye tırmanacak. Kısacası tek bir “hafta sonu havası” yok; nerede olduğunuza göre bambaşka bir gökyüzü var. Gelin bölge bölge bakalım.

Kubbe çatlıyor: Avrupa’nın sıcak hava dalgası kavga ederek gidiyor

Batı ve Orta Avrupa, uzun süredir güçlü bir yüksek basınç alanının, halk arasındaki adıyla bir “sıcaklık kubbesinin” altında bunalıyordu. Bu kubbe, Kuzey Afrika’dan gelen çok sıcak havayı kıtanın üzerinde hapsederken, alçalıcı hava hareketleri bulut oluşumunu da engelledi. Açık gökyüzü, kurumuş topraklar ve ısınmış denizler el ele verince Batı Avrupa, Dünya Meteoroloji Örgütü’nün verilerine göre kayıtlardaki en sıcak Haziran–Temmuz dönemini yaşadı. Günlük hava desenini yüksek basınç kursa da, olayın gerçekleştiği sıcaklık seviyesini yukarı iten el, iklim değişikliğidir.

Şimdi Atlantik üzerinden serin hava ve bir soğuk cephe yaklaşıyor; kubbe batıdan doğuya doğru çatlıyor. Ancak meteorolojide serin hava ile kızgın ve nemli hava karşılaştığında ortalık sakinleşmez, tam tersine karışır: Atmosfer kararsızlaşır. Bu yüzden Avrupa’da sıcak hava dalgasının vedası; gök gürültülü sağanak, dolu ve ani rüzgârlarla, yani gürültülü bir kapı çarpmasıyla gerçekleşecek. Britanya Adaları cumartesi sağanakların ardından derin bir nefes alacak; Berlin çevresinde sıcaklık cumartesi 34–36 dereceden pazar günü 24–25 dereceye düşecek. Bir günde on derecelik bu düşüş, vücut için de ciddi bir yük olduğundan tansiyon ve kalp hastalarının dikkatli olması gerekir. İspanya’nın iç kesimleri, İtalya ve Balkanlar’da ise sıcaklık ve orman yangını tehlikesi hafta sonu boyunca sürecek; Roma’da 35–37 derece bekleniyor.

Türkiye sıcak kubbenin merkezinde değil; ama poyrazın güzergâhında

Peki biz bu tablonun neresindeyiz? Türkiye, Avrupa’yı kavuran sıcak hava kubbesinin merkezinde değil. Bizim hafta sonu hikâyemizi, kuzeyimizdeki yüksek basınç ile güneyimiz ve doğumuzdaki alçak basınç arasındaki fark yazıyor. Atmosferde hava, tıpkı su gibi, yüksekten alçağa akar; iki basınç merkezi arasındaki fark ne kadar büyükse rüzgâr o kadar kuvvetli eser. Bu fark, hafta sonu Marmara’da sert poyrazı, Kuzey Ege’de kuzeyli rüzgârı, Güney Ege’de ise yaz misafirimiz eteziyen rüzgârlarını kuvvetlendirecek.

Poyrazın iki yüzü vardır. Bir yüzüyle dosttur: İstanbul’da sıcaklığı 28–29 derece bandında tutacak, bunaltıcı nemi süpürecek, şehre âdeta doğal bir klima kuracak. Öbür yüzüyle ise tehlikelidir: Marmara ve özellikle Kuzey Ege’de denizde 2–3 metreye ulaşabilen dalgalar; küçük tekneler, feribot seferleri ve kıyı etkinlikleri için ciddi risk demektir. Aynı rüzgâr, kurumuş otların arasında çakan bir kıvılcımı da dakikalar içinde orman yangınına çevirebilir. Ege kıyılarında 33–37 derece sıcaklıkla birleşen bu rüzgâr, yangın meteorolojisi açısından hafta sonunun en dikkat edilecek bileşimidir: Sıcak, kuru ve rüzgârlı — yangın üçgeninin hava ayağı tamamdır.

Karadeniz’in ıslak yamaçları: Dağlar, denizden gelen nemi sağıyor

Kuzeyden esen hava, Karadeniz’in üzerinden geçerken denizden bolca nem kapıyor. Bu nemli hava Doğu Karadeniz Dağları’na çarpıp yamaç boyunca yükselince soğuyor ve taşıdığı nemi yağmur olarak bırakıyor. Meteorolojide buna yamaç yağışı diyoruz; ben Karadenizli okurlarıma hep şöyle anlatırım: Dağlar, denizden gelen bulutları süt sağar gibi sağıyor. Bu nedenle hafta sonu Ordu, Giresun, Trabzon, Rize ve Artvin hattında aralıklı sağanaklar sürecek. Asıl mesele yağmurun kendisi değil, düştüğü yerin eğimi: Dik yamaçlarda kısa sürede düşen kuvvetli yağış, ani sel ve heyelan riski taşır. Dere yataklarına ev de kurulmaz, çadır da; bu cümleyi yazmaktan yorulmayacağım.

Bir mahallede güneş, komşuda sağanak: Öğleden sonra saat kuralı

İç, doğu ve güney kesimlerde ise başka bir mekanizma işleyecek: Gündüz ısınması. Güneş toprağı kızdırdıkça yüzeydeki hava ısınıp yükselecek, atmosfer kararsızlaşacak ve öğleden sonra Toroslar’da, İç Anadolu’nun doğusunda, Doğu Anadolu’nun kuzeyinde ve Doğu Akdeniz’de yerel gök gürültülü sağanaklar gelişebilecek. Bu yağışların en önemli özelliği yerel olmalarıdır: Bir mahallede güneş açarken, komşu ilçeye sağanak boşalabilir. Antalya kıyılarında 34–36 derece sıcaklık ve yüksek nemle hissedilen sıcaklık daha da artarken, hemen ardındaki Toroslar’da dolu yağabilir. Ankara çevresi 29–30 dereceyle çoğunlukla açık geçirirken Niğde ve Kayseri’nin yüksek kesimlerinde kısa süreli sağanak görülebilir. Güneydoğu Anadolu’da ise Diyarbakır, Mardin ve Şanlıurfa çevrelerinde 35–39 derece ile sıcaklık stresi, yüksek buharlaşma ve yangın riski devam edecek. Yıldırım konusunda da klasik uyarımı yineleyeyim: Gök gürlediğini duyuyorsanız, yıldırımın menzilindesiniz demektir; açık alanda tek ağacın altı sığınak değil, hedef tahtasıdır.

Peki ne yapmalı? Hafta sonu için beş altın kural

Birincisi: Sıcaklık stresini hafife almayın. Ege, Akdeniz ve Güneydoğu’da 11.00–16.00 saatleri arasında güneş altında kalmayın; bol su için, açık renkli ve bol giysiler giyin. Yaşlılar, çocuklar, kronik hastalar ve açık alanda çalışanlar bu hafta sonunun asıl risk grubudur. İkincisi: Denize çıkacaklar, özellikle Marmara ve Kuzey Ege’de mutlaka Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün deniz tahminlerini ve rüzgâr uyarılarını kontrol etsin; 2–3 metrelik dalga, küçük tekne için duvar demektir. Üçüncüsü: Ormanlık alanlarda ateş yakmayın, izmarit atmayın, anız yakmayın; bu rüzgârda bir kıvılcımın telafisi olmaz. Dördüncüsü: Karadeniz’de ve dağlık bölgelerde dere yataklarından, taşkın alanlarından uzak durun; kamp yeri seçerken yukarı havzada yağış olup olmadığını da düşünün. Beşincisi: Öğleden sonra piknik veya yayla planı yapanlar, gökyüzünü izlesin; kule gibi yükselen bulutlar görünüyorsa dönüş vakti gelmiş demektir.

Sonuç olarak bu hafta sonu Avrupa’da manşet, uzun süren sıcak hava dalgasının cephelerle parçalanması; bizde ise kuvvetli kuzeyli rüzgârlar ile coğrafyanın ve gündüz ısınmasının yazdığı bölgesel sağanaklar olacak. Tahminler 14 Ağustos verilerine dayanıyor; gök gürültülü sağanakların yeri ve şiddeti radar izlemeleriyle netleşecek. Bu nedenle son sözü her zamanki gibi söyleyeyim: Plan yapmadan önce Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün güncel tahmin ve uyarılarına mutlaka bakın. Unutmayın; hava tahmini şemsiye taşımanız için değil, hayatınızı ona göre kurmanız için yapılır. Havadan haberi olanın, hayattan haberi olur.