Bu akşam Muğla Seydikemer’de tarım arazisinde başlayan yangın ormana sıçradı; evler ve bir devlet hastanesinin yoğun bakım bölümü tahliye edildi, Fethiye–Antalya yolu kapandı. Aynı saatlerde Balıkesir Edremit ve Gömeç’te, Çanakkale Ayvacık ve merkezde, Antalya Alanya’da ekipler sahadaydı. Kaş, Kumluca ve Kütahya Domaniç’te yangının enerjisi düşürülmüş, Aydın Nazilli kontrol altına alınmıştı.

Bu tablo tesadüf değil. Birinci derece Ege–Akdeniz kıyı kuşağı ile komşu ikinci derece iç geçiş kuşağını birlikte izleyen 233 ilçelik hesap ağımız, bugün ilçelerin 226’sını Kanada Yangın Hava Endeksi’nde (FWI) “aşırı”, 7’sini “çok yüksek” sınıfa koyuyor; “düşük”, “orta”, “yüksek” sınıfında tek ilçe yok. Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi’nin “aşırı” eşiği 50’dir; aşağıdaki sayılar bunun iki katına yaklaşıyor.

Rakamlar ne söylüyor?

İlçe · il (derece) 29 Tem 30 Tem 31 Tem 1 Ağu 2 Ağu 3 Ağu
Gömeç · Balıkesir (1) 109 114 110 98 77 54
Nazilli · Aydın (1) 98 102 99 85 86 84
Ayvacık · Çanakkale (1) 98 91 84 77 60 50
Karaburun · İzmir (1) 97 75 68 58 53 40
Fethiye · Muğla (1) 94 82 82 77 69 57
Seydikemer · Muğla (1) 76 89 78 69 69 75
Domaniç · Kütahya (2) 78 71 73 63 61 56
Sütçüler · Isparta (2) 74 66 61 50 53 41
Orhaneli · Bursa (2) 55 61 62 64 63 45

Günlük FWI. Kaynak: Orman Yangını Tehlike ve Karar Destek Panosu (İTÜ), Open-Meteo ECMWF/GFS verisiyle. Değerler tahmindir, gözlem değildir; resmî uyarı için MGM ve OGM esastır.

Aynı endeks, farklı sonuç: 226 ilçenin hepsi neden yanmıyor?

Bugün en yüksek FWI Muğla Menteşe’de (137), ardından Aydın Yenipazar (126) ve Sultanhisar (124) geliyor. Hiçbirinde yangın yok. Yanan Gömeç ise 109. Çelişki değil: endeksler tutuşma olasılığını değil, tutuşursa ne olacağını ölçer. Kıvılcımı hesaba katmazlar. Aradaki farkı dört şey yaratır: (1) ateş kaynağı yoğunluğu — anız takvimi, yol ve tarla trafiği, turist baskısı, enerji hattı, yıldırım; (2) yakıtın cinsi ve sürekliliği — Menderes ovasındaki sulanan, parçalı tarım örtüsü ateşi taşımaz; kıyının kesintisiz kızılçam–maki örtüsü taşır; (3) rüzgârın araziyle hizası — rüzgâr vadi eksenine ve yamaç yukarı yöne denk gelmiyorsa aynı endeks çok daha küçük bir yangın verir; (4) ilk müdahalenin hızı — gözetleme kulesi, havuz, helikopter üssü ve yol mesafesi.

İlk on beş dakikada ulaşılan yangın haber olmaz; ulaşılamayan olur.
Bunun pratik anlamı şudur: yangının çıkmadığı yer güvenli yer değildir, henüz kıvılcımın düşmediği yerdir. Aynı gün birden çok yangın çıktığında ekip ve uçak bölünür; o zaman “şanslı” ilçe de listeye girer.

Yangının iki saati vardır: biri aylar, biri dakikalar

Uzun bellek. Nazilli’de kuraklık kodu (DC) 616, Keetch–Byram kuraklık endeksi 800 üzerinden 646, birikim endeksi (BUI) 407; Gömeç’te DC 586, BUI 363. Bunlar “toprak ve kalın ölü örtü aylardır kurudu, tutuşursa kolay sönmez” demektir. İncelediğimiz on ilçenin hiçbirinde altı gün boyunca tek damla yağış beklenmiyor: 0,0 mm.

Kısa fitil. İnce yakıt nemi endeksi (FFMC) Nazilli’de 97, Gömeç’te 95 — üst sınıra dayanmış. Ölü yakıt nemi Nazilli’de %3,6, Seydikemer’de %4. Bu nemde kuru ot ve çalı tek kıvılcımla tutuşur. İlk yayılma endeksi (ISI) Gömeç’te 52,3; yani tutuşan yangın daha ilk dakikalarında koşan bir insandan hızlı bir cephe kurabilir.

Rüzgârın üç ayrı yüzü — ve hangisinin kazandığı

Haberlerde tek kelimeyle “rüzgâr” denen şey aslında üç ayrı büyüklüktür; ayırmadan yangının nereye gideceği anlaşılmaz.

1) Sinoptik ölçekli rüzgâr. Yüzlerce kilometrelik basınç desenlerinin ürünüdür; yazın Ege’de kuzeyli Etezyen olarak bilinir. Saatten bağımsız eser ve gece dinmez. Bugün kuzey Ege’de baskın olan budur: hâkim yön Ayvacık’ta 20–29°, Gömeç’te 36–48°, Edremit’te 47–63° — gece gündüz aynı. Hamleler Ayvacık’ta bugün 86, yarın 93 km/s; Gömeç’te 78 ve 86 km/s.

2) Deniz–kara meltemi. Karanın denizden hızlı ısınmasıyla doğar: gündüz denizden karaya, gece karadan denize. Serinlik ve nem taşıdığı için normalde lehimize çalışır. Ama zayıf bir dolaşımdır; güçlü sinoptik akım üzerine bindiğinde ezilir. Panonun Gömeç hesabı tam bunu diyor: gündüz ile gece arasındaki yön farkı yalnızca 2 derece — meltem yok, sinoptik akım baskın. Öğleden sonra 34 km/s, gece 16 km/s, hep aynı yönden. Kıyıda gecenin getirdiği rahatlama bu bölgede bu hafta yok.

3) Dağ–vadi meltemi. Gündüz ısınan yamaç boyunca hava yukarı tırmanır, gece soğuyan yamaçtan aşağı akar. İç kesimde hâlâ güçlü: Kütahya Domaniç’te gündüz–gece yön dönüşü 164 derece ve dönüş saati 09:00 civarı. Yangın için bu, cephenin bir anda kanattan başa dönmesi demektir; söndürme hattı kuran ekibin arkasında kalma riski buradan doğar.

Seydikemer: gece neden sönmüyor?

Seydikemer 1374 metrede, %15 eğimli, kuzeye bakan bir yamaçta.Doğusunda bir duvar var: kuzeydoğuda 2152, doğuda 1771 metre zirveler — mevkiden 400–780 metre yüksek. Batısı ise açık, Eşen ovasına doğru iniyor. Gün batınca doğudaki yamaçlar hızla soğur, ağırlaşan hava vadiden batıya akar: 23:00’te doğu-güneydoğudan 14, gece 03:00’te doğudan 23, sabah 08:00’de yine doğudan 20 km/s. Yangın gece dinlenmiyor; dağdan inen kuru hava onu ovaya ve yerleşime doğru itiyor. “Gece serinler, yangın yatışır” beklentisi dağ eteğinde çoğu kez yanlıştır.

Sayılar da bunu söylüyor: Seydikemer’in FWI’si bugün 76 iken yarın 89’a çıkıyor, en düşük bağıl nem %19’dan %10’a iniyor. Bu ilçe için en kritik gün bugün değil, yarın.

Önümüzdeki günler

30 Temmuz Perşembe en zor gün. Kuzey Ege’de hamleler zirvede (Ayvacık 93, Gömeç 86 km/s), nem tabanı çöküyor: Kaş %8, Kumluca %9, Seydikemer %10. Gömeç 114 ile haftanın en yüksek değerine ulaşıyor. Aynı gün Fethiye ve Seydikemer’de hâkim rüzgâr doğudan güneybatıya dönüyor; yön değişimi süren yangının yan kanadını bir anda baş cepheye çevirir — en tehlikeli anlar bunlardır. 31 Temmuz’da kuzey Ege’de rüzgâr yüksek kalıyor, Antalya’da Kumluca 72 ile haftanın tepesine çıkıyor.

Hafta sonu kısmi rahatlama, ama yalnızca rüzgârda. Kuzey Ege’de hamleler 86’dan 40 km/s’ye iniyor. Buna karşılık iç kesim ısınıyor: Nazilli 40,7 °C’ye tırmanıyor ve FWI 84’ün altına inmiyor; Bursa Orhaneli gibi ikinci derece ilçelerde tehlike hafta sonu artıyor. Yağış hâlâ sıfır. Rüzgârın azaldığı gün “risk bitti” demek değildir: tutuşan yangın sayısı azalır ama kuraklık belleği gerilemez, yangın derine iner, sönmesi gün alır ve rüzgâr dönünce küllerinden canlanır.

Vatandaş için ne anlama geliyor?

Bu koşullarda yangınların ezici çoğunluğu doğal değil, insan kaynaklıdır: anız ve bahçe atığı yakmak, kıvılcım çıkaran tarım makinesi, kuru ota park etmiş aracın egzozu, camdan atılan izmarit, söndürüldüğü sanılan mangal. Bugünkü yakıt neminde her biri yeterlidir; Seydikemer yangınının tarım arazisinde başlayıp ormana sıçraması bunun tipik sonucudur.

Öğleden sonra 13:00–18:00 en tehlikeli penceredir: nem en düşük, rüzgâr en yüksektir. Kırsalda ateşle ilgili her işi bu saatlerin dışına alın. Dağ eteğinde ya da vadi ağzında oturuyorsanız gece rüzgârının yönünü öğrenin; yangın size doğru inen bir vadinin içindeyseniz tahliye kararını sabaha bırakmayın. Duman görünce 112’yi veya 177 Orman Yangını İhbar Hattı’nı arayın. Hava araçlarının çalıştığı alanlarda drone uçurmayın — tek bir drone bütün filoyu yerde bekletir.
Buradaki sayılar tahmindir, gözlem değildir; resmî uyarı ve müdahale kararı MGM ile OGM’nindir. Ama tahminin işlevi de budur: kötü günü, o gün gelmeden söylemek.