Antalya’da, COP31’in salonlarında bu hafta en çok duyduğum söz “erken uyarı”. Yerlisi de yabancısı da kürsüye çıkıp aynı şeyi anlatıyor: Birleşmiş Milletler’in “Herkes İçin Erken Uyarı” girişimine göre 2027’nin sonuna kadar dünyada herkes bir erken uyarı sisteminin kapsamında olmalı. Haklılar. Meteorolojik afetlerde can kaybını azaltmanın bilinen en ucuz yolu, tehlikeyi birkaç saat önce haber almaktır. Küresel Uyum Komisyonu’nun hesabına göre bir fırtına ya da sıcak hava dalgası için yalnızca 24 saat önce verilen uyarı, zararı yüzde 30 azaltabiliyor.

Ama uyarı sisteminin en az konuşulan parçası ölçümdür. Sirene basacak eli, ancak bir yağış ölçerin ya da dere kenarındaki bir seviye ölçerin verdiği sayı harekete geçirir. Ölçüm yoksa harita tahmindir, grafik varsayımdır; siren de ya geç çalar ya hiç çalmaz.

Bunu kuramsal bir kaygı olarak yazmıyorum. Son aylarda Fatih Erol’la birlikte “2100’e Doğru İlçe İlçe Trabzon” dizisinde Trabzon’un 18 ilçesi için ayrı ayrı afet ve iklim riski kitapları hazırladık. Çalıştıkça şaşkınlığım arttı: Defalarca sel ve heyelan yaşamış ilçelerde, yıllarca ölçüm yapmış meteoroloji ve akım gözlem istasyonları birer birer kapatılmış.

Kapanan istasyonların takvimi

Meteoroloji istasyonlarından Sürmene 1981’de, Arsin ve Tonya 1995’te, Araklı 1996’da, Maçka 1997’de, Düzköy 2003’te, Vakfıkebir 2010’da kapandı. Derelerin taşıdığı suyu ölçen Devlet Su İşleri akım gözlem istasyonlarından Kalanima (Akçaabat) 1994’te, Yanbolu (Arsin) 2004’te, Baltacı (Hayrat) 2005’te, Manahoz (Köprübaşı–Sürmene) 2011’de, Solaklı (Dernekpazarı) 2012’de, Fol (Tonya–Vakfıkebir) 2013’te kapandı. Değirmendere (Maçka–Ortahisar) ve Ağasar (Şalpazarı–Beşikdüzü) istasyonları da kapalı. Kitapları tek tek taradığımızda en az 15 istasyon çıkıyor. Arsin, Düzköy, Maçka ve Vakfıkebir’de çalışan tek bir ölçüm noktası bulamadık. Verisi kamuya açık ve çalıştığını doğrulayabildiğimiz tek akım istasyonu Araklı’da, Karadere üzerinde.

Tablo 1. Trabzon ilçelerinde kapatılan meteoroloji ve akım gözlem istasyonları (ilçe kitaplarına göre; parantezde aynı havzayı paylaşan ilçeler)

Geçmiş afetler ne diyor?

Takvimi afetlerin yanına koyunca tablo daha da acı oluyor:

Beşköy, 1998. 7 Ağustos akşamı Manahoz vadisinde başlayan sağanak, Beşköy’ün yukarısındaki eski bir heyelan kütlesini yerinden oynattı; su ve çamur beldeye indi, 47 kişi öldü. Aynı derenin aşağısında, Ortaköy’de bir akım istasyonu vardı. O istasyon da 2011’de kapatıldı.

Fındıklı, 2004. Haziranda Arsin’de Fındıklı seli yaşandı. Yanbolu’yu ölçen istasyon, selden yalnızca üç ay sonra, 30 Eylül 2004’te kapatıldı. Bir selden sonra ölçüm artırılır; biz azalttık.

Solaklı, 1929 ve 2015. 1929’da Solaklı 13 metre yükselmiş, Kondu Çarşısı harap olmuştu; envanterde 148 ölü yazılı. Ulucami’deki istasyon bu vadiyi 33 yıl ölçtü, 2012’de kapandı. Üç yıl sonra, Kasım 2015’te Solaklı yine taştı.

Araklı, 2019 ve 2024. İlçenin meteoroloji istasyonu 1996’dan beri kapalı. 2019’da Çamlıktepe’de 10 kişi öldü. Eylül 2024’te Valilik 165 kg/m² yağış açıkladı; elimizdeki 25 km çözünürlüklü ERA5 yeniden analizi bu yağışın ancak üçte birini görebildi.

Düzköy, 2025. Nisanda Yusuflu Mahallesi’nde yamaç yoğun sis içinde kaydığında beş kişiyi jandarmanın sireni ve bağıran komşular kurtardı. İlçenin istasyonu 2003’ten beri kapalı; uyarı bir ölçerden değil, insan sesinden geldi.

İl kitabı için 1860–2025 arasını taradık: Trabzon’da 114 ölümlü olayda 657 kişi hayatını kaybetti; ölümlerin yüzde 54’ü selde, yüzde 21’i heyelan ve kaya düşmesinde yaşandı. Ölümlerin yaklaşık yarısı da birden çok ilçeyi birlikte etkileyen olaylarda oldu. Yağış ilçe sınırına bakmaz; Çaykara’ya düşen yağmur Dernekpazarı’ndan geçip Of’ta denize ulaşır. Yukarı havzayı ölçmeyen bir ağ, aşağıya zamanında haber veremez.

İklim değişikliği bu boşluğu büyütüyor

Isınan hava daha çok su buharı bulundurabilir; her 1 °C ısınma yaklaşık yüzde 7 daha fazla su buharı demektir. Bu su buharı yoğuşup yağış olarak indiğinde kısa süreli yağışların şiddeti artar. Doğu Karadeniz’in dik yamaçlarında bu, daha ani sel ve daha sık heyelan demektir. Ölçüm ağının sıklaştırılması gereken bir dönemde biz ağı seyrelttik. Üstelik kapanan istasyonların eski kayıtları bile kamuya açık değil; kitaplarda pek çok ilçenin iklimini uydu ve model verisiyle anlatmak zorunda kaldık.

Öteki ilçe kitapları da aynı şeyi söylüyor

Dizinin öteki kitapları da aynı tabloyu gösteriyor. Beşikdüzü’nde 21 Eylül 2016 sağanağında 3 kişi öldü, 5 kişi yaralandı; Şalpazarı’ndan inen Ağasar Deresi’ni ölçen Akkase istasyonu kapalı, ilçenin derelerinde su seviyesi ölçümü yok. 1990 selinde Değirmendere’nin Esiroğlu’ndaki debisi taşkın izlerinden 647 m³/s olarak hesaplandı; Maçka’dan Ortahisar’a inen bu derenin istasyonu da bugün kapalı, Maçka’da çalışan meteoroloji ve akım istasyonu sayısı sıfır. Baltacı Deresi Hayrat’ta doğup Of’ta denize ulaşıyor; Yeniköy’deki istasyon 2005’te kapandığından beri iki ilçede de bu dereyi ölçen bir istasyon yok. Fol Deresi Tonya’dan Vakfıkebir’e iniyor; iki ilçede de dere ölçümü yapılmıyor. Yomra’da ise çalışan bir meteoroloji ya da akım istasyonu olup olmadığını bile kesinleştiremedik.

Ne yapmalı?

Kapatılan istasyonlar 2030’dan önce yeniden açılmalı. Doğu Karadeniz Havzası Kuraklık Yönetim Planı bile Trabzon’da kapalı beş akım istasyonunun yeniden açılmasını öneriyor.

Taşkın Yönetim Planı’nın önerdiği yeni istasyonlar kurulmalı: Araklı’da Kayaiçi, Tonya’da Kalınçam, Çaykara’da Demirkapı, Çarşıbaşı’nda Kovanlı, Şalpazarı’nda Gökçeköy.

Her ortak havzanın hem yukarısında hem aşağısında saatlik yağış ve dere seviyesi ölçülmeli; veri aynı anda AFAD’a, kaymakamlığa, belediyeye ve muhtara ulaşmalı.

DSİ’nin Karadeniz kıyısında 266 noktaya kurduğu basına yansıyan erken uyarı istasyonlarının yerleri ve verileri kamuya açılmalı; kapalı istasyonların eski kayıtları yayımlanmalı, bir istasyon kapatılacaksa gerekçesi kamuoyuyla paylaşılmalı.

COP31’de herkes erken uyarıdan söz ediyor. Ben de söylüyorum: Erken uyarı sirenle başlamaz; dere kenarındaki bir ölçerle, dağdaki bir yağış ölçerle başlar. Ölçmediğimiz yağmurun selini yönetemeyiz.

Bu yazıdaki istasyon ve afet bilgileri “2100’e Doğru İlçe İlçe Trabzon” dizisinden (Kadıoğlu ve Erol, 2026) alınmıştır. İstasyonların tam listesi ayrı bir envanter olarak hazırlandı.