14–15 Ekim'de İstanbul'un kuzeyine düşen yağışın yarattığı sel afetinin izleri daha silinmeden yeni bir yağış sistemi kapıda. AKOM'un haftalık bülteni salı günü için kuvvetli yağış uyarısı yaptı. Ben bu yazıda yerel bültenleri tekrar etmek yerine, dünyanın önde gelen tahmin merkezlerinin topluluk (ensemble) tahminlerine baktım ve sorunun cevabını olasılıklarla vermeye çalıştım: Ne kadar yağacak, nereye, hangi saatlerde ve geçen sele benzeyecek mi?
Tek tahmin değil, olasılık

Topluluk tahmini, aynı modeli başlangıç koşullarını biraz değiştirerek onlarca kez çalıştırmak demektir. Üyeler birbirine yakın sonuç veriyorsa güven yüksektir; dağılıyorsa belirsizlik büyüktür. 25 Ekim pazar günü itibarıyla en güncel beş topluluk sistemini inceledim: Avrupa Orta Vadeli Hava Tahminleri Merkezi'nin (ECMWF) 51 üyeli fizik tabanlı ENS sistemi ve yapay zekâ tabanlı AIFS topluluğu, Alman Meteoroloji Servisi'nin (DWD) 40 üyeli ICON-EU topluluğu, Birleşik Krallık Met Office'in MOGREPS-G sistemi ve ABD'nin (NOAA) GEFS sistemi. Toplam 190'ı aşkın senaryo, İstanbul'un on bir bölgesi için 26 Ekim öğleden 29 Ekim sabahına kadar tek tek toplandı.

Ne zaman ve nerede?

Modellerin üzerinde anlaştığı tablo şöyle: Yağış pazartesi gecesi saat 21.00 civarında hafif başlıyor; asıl yoğun bölüm 27 Ekim salı sabahı 06.00 ile akşam 18.00 arasında, en yoğun dilim ise 09.00–15.00. Bu, sabah ve akşam iş trafiğinin tam ortası demek. Çarşamba ve perşembe günleri yağış sürse de hafif kalıyor.

Sabah saatlerinde 850 hPa seviyesinde doğu-kuzeydoğulu akış saatte 30–35 km'ye çıkıyor; yani nemli Karadeniz havası yine poyrazla kente yöneliyor. Öğle saatlerinde rüzgâr birden batı-kuzeybatıya dönüyor ve yer rüzgârı saatte 40 km'ye yaklaşıyor. Bu dönüş, sistemin geçtiğinin ve yağışın zayıflayacağının işareti; ancak devrilen ağaç ve uçan çatılar için ayrı bir tehlike.

Bölgesel dağılımda da şaşırtıcı bir şey yok: Sarıyer, Beykoz ve Şile, yani Boğaz'ın kuzeyi ile Karadeniz kıyısı en yüksek olasılıkları taşıyor. Bu ilçelerde 50 mm'yi aşma olasılığı beş sistemin ortalamasında yaklaşık %20; ECMWF ve ICON'da %31–38'e çıkıyor. 80 mm ve üzeri ise yaklaşık %5 ile düşük ama sıfır değil; en uç üyeler 120–147 mm gösteriyor. Avrupa ve Anadolu yakasının iç kesimlerinde 20 mm'yi aşma olasılığı %55–67, 50 mm'yi aşma olasılığı %10–14 düzeyinde. Pendik–Tuzla hattı en düşük riskli kesim.

Modeller arasında bir uyumsuzluk da var ve bunu saklamamak gerekir. ABD'nin GEFS sistemi yağışı belirgin biçimde zayıf görüyor; ortancası çoğu ilçede 10–11 mm. Buna karşılık ECMWF, ICON ve Met Office sistemleri 25–40 mm civarında birleşiyor. Ben ağırlığı bu üçlüye veriyorum; ancak pazartesi öğlen ve akşam koşuları bu farkı mutlaka daraltacaktır, kararlar o koşulara göre güncellenmelidir.

Geçen sele benzer mi?

Kısa cevap: Aynı aileden, ama daha kısa ve büyük olasılıkla daha zayıf. 14–15 Ekim'de de akış poyrazdı, en çok yağış yine kuzeye düştü. AKOM verilerine göre Beykoz'da metrekareye 255,8 kg, Eyüpsultan'da 195,9 kg, Sarıyer'de 195,6 kg yağış ölçüldü; üç kişi hayatını kaybetti, 1.277 noktada su baskını, 15 heyelan yaşandı. O sistem yaklaşık iki gün boyunca etkili oldu ve en yoğun bölümü 14 Ekim akşamına denk geldi.

Salı günkü sistem ise yaklaşık 12 saatlik bir yoğun dilime sahip. Atmosferin kararsızlığını gösteren CAPE değerleri 100 J/kg'ın altında; yani beklenen yağış daha çok cephesel ve yaygın karakterde, kuvvetli konvektif hücrelerin üst üste geldiği bir yapı öngörülmüyor. Bu iyi haber.

Ama iki önemli uyarım var. Birincisi, bu modeller uç değerleri yumuşatır. 14 Ekim olayında aynı çözünürlükteki ERA5 yeniden analizi Beykoz için toplam yağışı gözlenenin yarısından az gösteriyor. Dolayısıyla topluluk tahmininde 40 mm görülen bir bölgede yerel olarak bunun iki katı ölçülmesi şaşırtıcı olmaz. İkincisi, zemin hâlâ suya doymuş durumda. Dere yataklarında sürüklenen moloz, tıkanmış ızgaralar, hasar görmüş duvarlar ve 15 heyelan noktası duruyor. Bu yüzden normalde sorunsuz geçecek 30–50 mm'lik bir yağış bile bu hafta yüzey akışı, ani sel ve yeni heyelanlar için yeterli olabilir. Ani sel bile bir anda gelmez; gelişmesi zaman alır ve izlenebilir. Bizim işimiz o zamanı iyi kullanmak.

Ne yapılmalı?

Kurumlar için (pazartesi akşamına kadar):

• 14 Ekim'de taşan derelerde (Kağıthane, Alibeyköy, Ayazağa ve Beykoz dereleri) menfez, köprü ayağı ve ızgaralardaki sürüntü maddesi temizlenmeli; tıkanıklık kontrolü pazartesi bitirilmelidir.

• Alt geçitler ve dere boyu yollar için salı 06.00–18.00 arası nöbet ve hızlı kapatma planı hazır tutulmalı; pompa ekipleri Sarıyer, Beykoz ve Kağıthane'ye önceden konuşlandırılmalıdır.

• Okul ve servis kararları, pazartesi öğlen ve akşam topluluk koşularına göre pazartesi akşamı netleştirilmeli; sabah 07.00'de karar vermek çok geçtir.

• Geçen hafta heyelan olan şevler ve istinat duvarları gözden geçirilmeli, gerekirse yakın binalar için tahliye ön planı yapılmalıdır.

• Parklarda, meydanlarda ve su birikebilecek yerlerdeki aydınlatma direkleri ile elektrik panoları kontrol edilmelidir. Balat'ta elektrik çarpması sonucu hayatını kaybeden çocuğumuzu unutmamalıyız.

• Uyarı mesajları yalnızca "kuvvetli yağış bekleniyor" demekle kalmamalı; hangi ilçede, hangi saatte, ne yapılması gerektiğini de açıkça söylemelidir.
Vatandaşlar için:

• Salı sabahı mümkünse işinizi evden yapın ya da yolculuğunuzu 06.00 öncesine veya 18.00 sonrasına kaydırın.

• Bodrum ve zemin katta oturuyorsanız elektrikli eşyaları yükseltin, değerli belgeleri üst kata alın; su girerse önce sigortayı kapatın.

• Aracınızı dere yatağı, alt geçit ve çukur sokaklara park etmeyin. Akan suya ne yürüyerek ne de araçla girin; 15 cm akan su insanı, 30 cm akan su aracı sürükleyebilir.

• Göllenmiş suya, sarkan kablolara ve direklere yaklaşmayın; çocukları su birikintilerinden uzak tutun.

• Resmî uyarıları takip edin ve komşularınızdan yaşlı ve hassas kişileri arayın.

Son söz

Yağmur doğal bir tehlikedir; afet ise bu tehlike hazırlıksız bir kentle buluştuğunda ortaya çıkar. 14 Ekim'de bunu acı biçimde gördük. Salı günkü sistem büyük olasılıkla geçen seferkinden zayıf olacak, ama zayıf bir yağış bile tıkalı bir menfezde, doymuş bir yamaçta ya da açık bir elektrik panosunun yanında can alabilir. Bu kez tahmin iki gün önceden elimizde. Önemli olan, bu bilgiyi zamanında karara ve eyleme dönüştürmek.