İklim değişikliğinde Türkiye'nin görece avantajlı ve dezavantajlı 10 ili
Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu — İTÜ İklim Bilimi ve Meteoroloji Mühendisliği Bölümü
Nisan ayında Tokat Belediye Başkanı Mehmet Kemal Yazıcıoğlu, İstanbul'da kameraya dönüp şunu söyledi: "Tokat, Türkiye'nin küresel ısınmadan en son etkileneceği yer. Herkes Tokat'a taşınmak zorunda kalacak." Cümlenin memleket sevgisiyle söylendiği belli. Sorun şu ki, aynı sözü Türkiye'nin her ilinde bir siyasetçiden duyabilirsiniz: dağı olan "serin", denizi olan "esintili", nehri olan "sulak" olduğunu anlatır; hepsine göre iklim krizi başkasının derdidir.
Peki bilim ne diyor? Başkanın cümlesini doğrulamıyor; tersine, Tokat için ciddi risklere işaret ediyor. 2022'de tamamlanan ve 81 ilin iklim riskini sıcak hava dalgası, kuraklık, orman yangını ve taşkın için tehlike–maruziyet–etkilenebilirlik bileşenleriyle hesaplayan bir doktora tezinde Amasya, Tokat, Mersin, Kahramanmaraş, Kayseri, Muş ve Ağrı en yüksek iklim riski görülen iller arasında yer alıyor. Yani "en son etkilenecek" denilen Tokat, bu çalışmanın en yüksek risk grubunda. Tokat merkezde 29 Temmuz 2025'te 47,2 °C ölçüldü; MGM'nin 1929'dan bu yana tuttuğu kayıtların en yükseği. Mayıs 2026'da Turhal'da on binlerce dekar tarla sular altında kaldı; üstelik 2022 İRAP'ında alçak seddelerin 50 yıllık taşkında bile 229 m³/s'lik debiyi tutamayıp ~128 hektarı 2–3 m su altında bırakacağı yazılmıştı.
Bir uç sıcaklık tek başına iklim değişikliğinin kanıtı değildir; bir taşkın da tek başına iklim krizine bağlanamaz. Fakat rekorların sıklaşması, ağır yağışların büyüyen zararlara dönüşmesi ve önceden bilinen risklerin hâlâ yönetilememesi aynı hikâyenin parçalarıdır. İklim değişikliğinden muaf il yoktur. Aşağıdaki iki liste resmî bir sıralama değil; MGM projeksiyonlarını, havza raporlarını, afet kayıtlarını ve il bazlı risk çalışmalarını bir meteoroloji mühendisinin gözüyle birleştiren bir değerlendirmedir. Kural aslında o kadar basit değil: risk yalnızca sıcaklık ve yağıştan değil; tehlike, maruziyet ve etkilenebilirliğin birleşmesinden doğar. Kaba eğilim: yüksekte, serinde, su başında ve seyrek yerleşimde olan görece avantajlı; alçakta, sıcakta, kalabalıkta ve iklime bağlı sektörlerde olan dezavantajlı. Her avantajın da bir "ama"sı var.
Sıcaklık ve su bakımından görece avantajlı 10 il — "Doğal klimalılar"
İl | Neden? | Sonuç / Ama… |
Kars | Ortalama yükselti 1.700–2.000 m; Türkiye'nin en soğuk il merkezlerinden biri, yazları serin. | Isınma önce "yumuşama" gibi hissedilir. Ama yeni zararlılar, ilkbahar donları ve yaz kuraklığı da gelir; kar erken erirse yaylanın suyu erken biter. |
Ardahan | Yüksek plato, geniş çayır-mera, düşük nüfus yoğunluğu. | Aşırı sıcak sıklığı güney ve batı illerine göre düşük kalabilir. Ama tek geçim kaynağı olan mera, kuraklaşmaya karşı sigortasızdır. |
Erzurum | 1.900 m rakım, Fırat'ın (Karasu) doğduğu su başı, Palandöken'in kar rezervi. | Nemli sıcak stresi kıyı ve güney illerine göre düşük. Ama kuru sıcak ve kent içi maruziyet mümkün; kar azalırsa kış turizmi ile yaz suyu birlikte azalır. |
Bayburt | Çoruh'un kaynağında, 1.550 m'de, seyrek yerleşim. | Su başında olmak avantaj; ama yıl boyu yeterli suyu garanti etmez: kar örtüsü azalır, akış erkene kayar, yaz sonu dereler çekilir. |
Gümüşhane | Yüksek vadiler, Harşit Çayı, zengin orman. | Yüksek kesimler sıcaklık bakımından avantajlı; dar vadi tabanları ise sel, heyelan ve yer yer su stresi bakımından etkilenebilir. |
Bolu | Batı Karadeniz'in nemli–serin dağ iklimi, Abant–Yedigöller orman kuşağı, İstanbul'a yakınlık. | İstanbul'a yakınlığı nedeniyle yazlık ve mevsimlik yerleşim baskısı artabilir. Plansız talep ormanı ve suyu tüketir. |
Kastamonu | Ilgaz–Küre dağları, Türkiye'nin en ormanlık illerinden, zayıf kent ısı adası. | Su ve serinlik var. Ama kuruyan yanıcı madde ve uzayan yangın mevsimi, orman varlığını yeni bir risk alanına dönüştürebilir. |
Sinop | Kuzeye açık burun, deniz etkisi; yaz sıcaklıkları birçok Akdeniz ve Ege kıyısına göre düşük. | Doğal klimalı sahil. Ama Karadeniz'in şiddetlenen fırtınaları ve kıyı erozyonuyla yaşamayı öğrenmeli. |
Bitlis | Yüksek dağ iklimi, Nemrut ve Süphan'ın kar suyu, Van Gölü'nün ılımanlaştırıcı etkisi. | Sıcak stresi düşük, su görece bol. Ama karın azalması, gölü besleyen dereleri de zayıflatır. |
Van | 1.700 m rakımda dev bir göl: yazı serin, kışı yumuşatan doğal ısı deposu. | Aşırı sıcaklardan korunur, tarım mevsimi uzar. Ama seviye dalgalanmaları, artan buharlaşma ve çekilen kıyılardaki çıplak yüzeyler toz riskini artırabilir. |
Bu illerin çoğu bugün nüfus kaybediyor. Serin iklim ileride yeni bir çekim unsuru olabilir; fakat plansız göç, eldeki suyu, merayı ve ormanı kısa sürede yeni bir etkilenebilirliğe dönüştürebilir.
Birden fazla iklim tehlikesinin kesiştiği 10 il — "Ateş hattındakiler"
İl | Neden? | Sonuç / Ama… |
Şanlıurfa | Zaten Türkiye'nin en sıcak illerinden; projeksiyonlar en büyük ısınmayı Güneydoğu'da gösteriyor. | Yüksek emisyon senaryolarında 45 °C üstü günlerin sıklığı belirgin biçimde artabilir; öğlen tarla işçiliği zorlaşır, sulama suyu talebi patlar. |
Diyarbakır | Karasal-sıcak iklim, yaz yağışı sıfıra yakın, hızlı kentleşme. | Sıcak hava dalgası + kent ısı adası: geceler serinlemez; yaşlılar, çocuklar, kronik hastalar ve açık alanda çalışanlar için ölüm riski yükselir. |
Konya | Kapalı havza; yağış 300 mm civarı; yer altı suyu tarım için yıllardır aşırı çekiliyor. | Kuraklık ve aşırı çekim birlikte obruk riskini büyütür, Tuz Gölü küçülür; "tahıl ambarı" sulama suyu bulamaz. Kuraklık burada gelecek değil, bugün. |
Adana | Çukurova deltası deniz seviyesine yakın; yüksek nem + yüksek sıcaklık. | Deniz yükselmesi ve tuzlanma tarım toprağını yer; nemli sıcak (bunaltı) insan sağlığını en çok burada zorlar. |
Mersin | Kıyı ovası, yoğun seracılık, hızlı nüfus artışı; 2022 tezinde yüksek risk grubunda. | Kıyı taşkını, seralarda sıcak stresi, içme suyunda tuzlanma; göçle şişen kent altyapıyı zorlar. |
Antalya | Akdeniz projeksiyonlarında yağış azalır, sıcak hava dalgaları uzar; ekonomisi iklime duyarlı turizm ve tarıma güçlü biçimde bağlı. | Yaz turizmi kavurucu sıcak ve yangın dumanıyla ilkbahar–sonbahara kayar; 2021 Manavgat yangını fragmandı. |
Muğla | Kızılçam ormanları + uzun kuru yaz + kıyı yerleşimleri. | Orman yangını mevsimi uzar (Marmaris 2021–2022); Bodrum–Fethiye kıyılarında su kıtlığı tatil sezonuyla çakışır. |
İzmir | İTÜ çalışması (yüksek emisyon senaryosu, 2051–2080): sıcak hava dalgası günü yılda 53'e çıkabilir; beş büyük kent içinde en yüksek. | Kentte sıcak hava dalgası kaynaklı ölümler ve enerji kesintileri; Gediz Deltası ve Körfez kıyısı deniz yükselmesiyle daralır. |
İstanbul | 16 milyon nüfus, betonlaşmış havzalar, kent ısı adası, üstü kapatılmış dereler. | Aynı yılda hem taşkın hem içme suyu kuraklığı; nüfusu nedeniyle sıcak hava dalgalarında potansiyel can kaybının en yüksek olabileceği il. |
Rize | En yağışlı il; toplam yağıştan bağımsız olarak kısa süreli şiddetli yağışların artması bekleniyor. | Şiddetli yağış → sel ve heyelan; çay bahçeleri sıcak stresi ve zararlılarla tanışır. Fazla su da bir afettir. |
Bu listedeki illerin ortak paydası: Türkiye nüfusunun ve tarım gelirinin büyük kısmı burada. Kimse İzmir'i Kars'a taşıyamaz; çözüm göç değil, yerinde uyumdur: gölgeli kentler, kapatılmayan dereler, suyu boşa akıtmayan tarım, yangına dirençli orman kuşakları ve her mevsim çalışan bir erken uyarı sistemi. Temel mesaj tek cümledir: İklim kader değildir; ama kötü şehircilik, yanlış tarım ve plansız göç, iklim tehlikesini afete çevirir.
Peki Tokat?
Tokat ne başkanın dediği gibi iklimden muaf ne de geleceği şimdiden kaybedilmiş bir il. Geçiş iklimi, yükselti çeşitliliği ve Yeşilırmak'ın suyu gerçek bir avantaj; ama yarı kurak Kazova, seddesi alçak Turhal ve heyelanlı Reşadiye de gerçek. Üstelik Tokat'ın iklim riskleri, yüksek deprem tehlikesiyle birlikte yönetilmek zorunda. Doğru cümle şu olmalı: "Doğru su, tarım, arazi ve şehircilik politikaları uygulanırsa Tokat, iklim değişikliğine görece dayanıklı illerden biri olabilir." Herkesin Tokat'a taşınmasına gerek yok. Tokat'ın taşkın haritasına, su bütçesine ve imar planına sadık kalması yeter. Çünkü iklim çağında bir kentin şansı, havasından önce yönetiminin aklıdır.
Kaynaklar
Bütün Bayındır, G. D. (2022). Development of a climate risk assessment method for the provinces of Turkiye [Doktora tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. open.metu.edu.tr/handle/11511/99404 • Meteoroloji Genel Müdürlüğü. Türkiye için iklim projeksiyonları; Tokat il istatistikleri 1929–2025 (mgm.gov.tr). • Önol, B. ve Karakaya, T. (2026). Türkiye'de sıcak hava dalgaları (HWMId, 1950–2025; IPCC yüksek emisyon senaryosu, 2021–2050 ve 2051–2080), EGU Genel Kurulu bildirisi; aktaran Anadolu Ajansı, 27 Temmuz 2026. • IPCC (2022). AR6 WGII, CCP4: Mediterranean Region. • Tokat Haber (27 Nisan 2026; 26 Mayıs 2026). • T.C. Tokat Valiliği; OKA (2018). Tokat İli Orman ve Su İşleri Eylem Planı.
Yorumlar