Yarın 6 Şubat. Üç yıl önce bugün, Türkiye tarihinin en büyük yıkımına son 24 saatini yaşıyordu. 50.000’den fazla canımızı, 100 milyar doları aşan ekonomik değerimizi ve belki de en önemlisi “bize bir şey olmaz” yanılgımızı kaybettik. Bugün bu acı mirasın bir daha yaşanmaması için yazılmış bir kitabın yayın günü: "Afetlere Dirençli Kentler: Yerel Yönetimler İçin Afet Politikaları" — Marmara Belediyeler Birliği yayını olarak önce e-kitap, ardından basılı olarak tüm yerel yöneticilerin eline ulaşacak.

1. Bu Kitap Ezberleri ve Cahilliğimizi Nasıl Bozuyor?

Bu kitap, Türkiye’de afet yönetimi denince akla gelen “çadır kur, yara sar, enkazı kaldır, yeni bina yap” ezberini kökünden söküyor. Yerel yönetimler için afet politikasını, kriz anındaki müdahalenin dar çerçevesinden çıkarıp; imar, altyapı, toplum, finans ve veri yönetimini aynı potada eriten proaktif risk yönetimi paradigmasına oturtuyor.

Bunu soyut ilkelerle değil; CBS tabanlı risk atlası, CAP uyumlu çok kanallı erken uyarı, AYDES dijital operasyon panoları, açık veri platformları ve “Öğrenen Kurum” döngüsü gibi uygulanabilir araçlarla yapıyor. Kitabın özündeki formül basit ama çok güçlü: RİSK = (TEHLİKE × MARUZİYET × ETKİLENEBİLİRLİK) / KAPASİTE. Depremi durduramazsınız; ama dere yatağına bina yapılmasını, denetimsiz betonu ve eğitimsiz toplumu durdurmak tamamen sizin elinizde.

2. Kitaptakiler Deprem Öncesi Yapılsaydı, 6 Şubat Kayıpları Azalırdı

Kitaptaki politikalar uygulanmış olsaydı, 7.7 büyüklüğündeki deprem yine olacaktı — ama sonuçları dramatik ölçüde farklı olurdu.

• Riskli yapı stoku taranıp güçlendirme programı yürütülseydi: Çöken binaların %70’i eski ve denetimsizdi; güçlendirme tek başına can kaybını %40-60 azaltabilirdi.
• Mikro-bölgeleme yapılıp imar bilime dayandırılsaydı: Tarım arazileri, alüvyon zeminler ve kurutulmuş dere yatakları imara açılarak maruziyet en üst seviyeye çıkarıldı; zemin etütlerine dayalı yer seçimi binlerce insanı hiç tehlikeye sokmayacaktı.
• Kritik altyapı için dayanıklılık hedefleri konsaydı: Su ve elektrik kesintileri zincirleme felaket yarattı — yangınlar çıktı, salgın riski arttı, iletişim koptu. Her 1 birimlik önlem yatırımı, 15 birimlik afet sonrası zararı önlüyor.
• Toplum hazırlığı ve gönüllü ağları kurulsaydı: Altın saatlerde (ilk 72 saat) yerel müdahale yetersiz kaldı; eğitimli mahalle gönüllüleri, profesyonel ekipler ulaşana kadar yüzlerce can kurtarabilirdi.
• “İmar Barışı” gibi popülist uygulamalar yapılmasaydı: Mühendislik hizmeti almamış, denetimsiz ve riskli yapıların yasallaşması, afet riskini katlayan en büyük siyasi hata olarak tarihe geçti.

3. Ulusal Düzeyde Kritik Politika Kırılmaları

Türkiye’nin temel hastalığı: Reaktif kriz yönetiminden proaktif risk yönetimine geçemiyoruz. Her depremden sonra aynı film: “Yara sardık, çadır kurduk, AFAD seferber oldu.” Sonra unutuyoruz. Sonra yeniden yıkılıyoruz. 

Bu kısır döngüyü kırmak için: Risk yönetimi paradigması mevzuat, bütçe ve performans göstergeleriyle zorunlu hale getirilmeli. TAMP, TARAP, RAP gibi ulusal planlar sahaya inmeli, raf planlamacılığı tarihe gömülmeli. Şeffaflık, açık veri portalları ve bağımsız denetim olmadan kaynakların risk azaltmaya gidip gitmediğini kimse bilemez. Sendai Çerçevesi’ni imzaladık ama sahada uygulamadık; plan yapmak yetmez, planı tatbikatla test edecek ve hesap soracak bir denetim mekanizması şarttır.

4. Marmara İçin Fay Değil, Acil Afet Yönetimi Dersleri

Herkes “Marmara fayı ne zaman kırılacak?” diye soruyor. Yanlış soru. Doğru soru: “Fay kırıldığında biz hazır mıyız?”

• Koordinasyon çökerse İstanbul çöker: 6 Şubat’ta iletişim kesintileri müdahaleyi felç etti. 16 milyon insanlık coğrafyada aynı hata kıyamete dönüşür; EOC/AKOM canlı koordinasyon ve habersiz tatbikatlar bugün başlamalı.
• NaTech riski: Marmara, Türkiye sanayisinin yarısına ev sahipliği yapıyor. 1999’da TÜPRAŞ yangını ve AKSA kimyasal sızıntısı yaşandı; sismik denetim ve otomatik kapatma sistemleri acil zorunluluktur.
• Deniz yolunu unutmayın: E-5, TEM ve viyadükler çökerse İstanbul kilitlenir; deprem lojistik planı Marmara Denizi’ni ana arter olarak kullanmalı, iskeleler ve gemiler hazırlanmalı. Her mahallenin “kendi kendine yetebilirlik” kapasitesi artırılmalı, mahalle bazlı lojistik destek merkezleri kurulmalı.
• Dünyanın hiçbir arama-kurtarma kapasitesi yetmez: On binlerce bina yıkılırsa dünyanın tüm ekipleri bir araya gelse enkaz altındaki herkese ulaşamaz. Çözüm daha fazla vinç almak değil, hiç kimsenin enkaz altında kalmamasını sağlamaktır.
• “Sıfır Enkaz” vizyonu, İstanbul için tek geçerli stratejidir.

5. Bir Kere “Bilmiyorum” Deyin: Afet ile Afet Yönetiminin Farkını Öğrenin

Türkiye’nin en tehlikeli cahilliği burada yatıyor: Deprem afet değildir. Deprem, sel, fırtına birer doğa olayıdır — yeryüzünün milyarlarca yıldır yaptığı normal bir süreç. Afet ise o doğa olayının hazırlıksız bir toplumla buluşmasının sonucudur. Fay hattı kırılır ve çölde kimse yoksa, deprem olur ama afet olmaz. Aynı fay İstanbul’da kırılır ve denetimsiz binalar çökerse, o zaman afet olur. Demek ki afetin büyüklüğünü belirleyen, fayın gücü değil, bizim hazırlıksızlığımızdır. Afet yönetimi de “afet olduktan sonra yara sarmak” değildir; afet olmadan önce riski yönetmek, maruziyeti azaltmak, yapıları güçlendirmek, toplumu eğitmek ve kurumları koordine etmektir. Türkiye bu farkı anlamadığı için 1999’dan 2023’e aynı filmi tekrar tekrar izledi.

Hz. Muhammed’in hadisi çok açık: “Kim bir tehlikeyi önceden görür de önlem almazsa, helak olduğunda kendi kendini helak etmiştir.” Fay haritaları elimizde, zemin etütleri yapılabilir, riskli binalar biliniyor. Bilinen tehlikeye karşı önlem almamak ihmal değil — kendi kendini yok etme eylemidir. Japonya’da 2011’de 9.0 büyüklüğünde deprem oldu, bina yıkılmadı; insanlar binalardan değil tsunamiden öldü. Şili’de, Yeni Zelanda’da depremler oluyor, binalar ayakta kalıyor. Çünkü onlar tehlikeyi değiştirmeye çalışmıyor — maruziyeti, etkilenebilirliği ve kapasiteyi yönetiyorlar. Doğa olaylarına “felaket” demek yerine, insan hatasının ve tedbirsizliğin sonucunu kabul etmek çözümün başlangıç noktasıdır. Bu kitap, aynı şeyi nasıl yapacağımızı 10 somut adımla anlatıyor.

6. Belediyeler ve Valiliklere Son Çağrı: Bahane Değil Çözüm Üretelim

• “Bütçe yok” demeyin: Risk azaltmaya harcanan her 1 lira, afet sonrası 15 liralık zararı önlüyor. Bütçenin %5-10’unu görünmeyen ama hayat kurtaran altyapıya ayırın; seçim kazandıracak makyaj projeleri yerine hayat kurtaracak altyapı projelerine odaklanın.
• “Uzman yok” demeyin: Üniversitelerimizde jeoloji, inşaat, meteoroloji mühendisleri, şehir plancıları, sosyologlar var. Afet birimlerini siyasi referansla değil liyakatle doldurun, bir Bilim Kurulu kurun ve imar kararlarını bu kurulun onayıyla alın.
• “Plan var” demeyin: Raf planı plan değildir; yaşamayan plan ölü plandır. İRAP’larınızı her 6 ayda bir ölçün, sonuçları halka açıklayın.
• “Halk bilmiyor” demeyin: Halkı “kurtarılacak mağdur” olarak görmeyi bırakın, “çözüm ortağı” yapın. Mahalle Afet Gönüllüleri, vb. kurun, eğitin, donatın.
• “Deprem Allah’ın takdiri” demeyin: Deprem takdirdir; ama denetimsiz bina, plansız şehir ve eğitimsiz toplum insanın tercihidir. Kitabın dediği gibi: “Afet yönetiminde başarı, kaç kişiyi kurtardığımızla değil, hiç kimsenin enkaz altında kalmamasıyla ölçülür.” 

BU KİTABI EDİNMEK VACİPTİR, UYGULAMAK FARZDIR

“Afetlere Dirençli Kentler”, bir akademik çalışma değil, bir ulusal seferberlik manifestosu ve yerel yöneticiler için hayatta kalma rehberidir. 81 ilin valisi, 1.389 belediye başkanı, her AFAD müdürü, her imar müdürü, her muhtar bu kitabı okumalı ve 10 Somut Adım’ı eylem planına çevirmelidir. Marmara’da zaman daralıyor. Her geçen gün, fay hattının kırılma olasılığını artırıyor. Ama asıl soru fayın ne zaman kırılacağı değil — biz o güne kadar ne yapacağımızdır. Faylardan kurtulun, bahanelerden kurtulun, kadercilikten kurtulun.

Harekete geçin. Şimdi. Bugün. Yarın çok geç olabilir!..