Anadolu denildiğinde akla ilk olarak höyükler, antik kentler, tapınaklar ve kaleler gelir. Fakat Türkiye’nin dört bir yanında, uzaktan bakıldığında sıradan bir tepeyi andıran çok daha gizemli yapılar bulunuyor: Tümülüsler... Halk arasında zaman zaman “Anadolu piramitleri” veya “Türkiye’nin piramitleri” olarak adlandırılan bu yapılar, teknik olarak Mısır piramitleriyle aynı mimari tür değildir. Bunlar çoğunlukla bir mezar odasının üzerine toprak ve taş yığılarak oluşturulan anıt mezarlardır. Ancak bazıları öylesine büyük ve görkemlidir ki, insanın aklına ister istemez dünyanın diğer büyük anıtlarını getirir. Anadolu’da ise bu hikâyenin en çarpıcı adreslerinden biri Manisa’nın ‘’Bintepeler’’ bölgesidir.

Sardes’in hemen yakınındaki Bintepeler, Lidya dönemine ait çok sayıda tümülüsün bulunduğu olağanüstü bir nekropol alanıdır. Bugün bölgede 100’den fazla tümülüs görülebiliyor. Bunların arasında en dikkat çekeni ise Lidya Kralı Alyattes’indevasa mezarıdır. Yaklaşık 69–70 metre yüksekliğe ulaşan ve yüzlerce metre genişliğe sahip olan bu dev yapı, dünyanın en büyük tümülüsleri arasında gösteriliyor. Burada insanın aklına kaçınılmaz olarak şu soru geliyor: ‘’Neden bir kralın mezarı için dağ büyüklüğünde bir anıt inşa edildi?’’ Çünkü tümülüs yalnızca bir mezar değildi. Ölen hükümdarın toplumdaki konumunu, gücünü ve ölümden sonraki statüsünü temsil eden devasa bir semboldü. Daha da ilginci, antik kaynaklarda Alyattes’in mezarının yapımına toplumun farklı kesimlerinin katkıda bulunduğuna dair anlatılar bulunuyor. Herodotos ise, anıtın büyüklüğünü ve yapımına katılan grupları özellikle vurgular.

Anadolu tümülüslerini Mısır piramitleriyle doğrudan aynı yapı olarak görmek doğru olmaz… Mısır piramitleri ağırlıklı olarak taş bloklardan meydana gelen geometrik yapılarken, Anadolu tümülüsleri çoğunlukla toprak, taş ve içlerindeki mezar odalarından oluşur. Ama Anadolu’nun bazı yerlerinde Mısır’daki Piramitlere benzer yapılar var mı? İşte bu husus çok önemli çünkü Giresun, Yalova, Tokat gibi bazı yerlerde benzer tarzda saklı piramitlerin olduğu yıllardır anlatılan bir konudur.

Anadolu'nun en sıra dışı anıtlarından biri ise Adıyaman'daki Nemrut Dağı. Dev kral heykellerinin arkasında yükselen taş ve toprak yığını, Kommagene Kralı I. Antiochos'un anıt mezarının merkezini oluşturuyor. Tümülüsün günümüzde yaklaşık 50 metre yüksekliğinde olduğu belirtiliyor. Burada ise farklı bir gizem ortaya çıkıyor:‘’Kral neden mezarını dağın zirvesine yaptırdı?’’ Kommagene dünyasında mitolojik tanrılar, kral ve gökyüzü arasında güçlü bir sembolik ilişki vardı. Nemrut'un doğu ve batı teraslarına yerleştirilen devasa mitolojik tanrı ve kral heykelleri, güneşin doğuşu ve batışıyla birlikte düşünüldüğünde son derece etkileyici bir ritüel manzara oluşturuyor. Bu nedenle Nemrut Dağı, Anadolu'nun gökyüzü, krallık ve ölüm kültünün birleştiği en çarpıcı noktalarından biri olarak görülebilir.

Bu arada Ankara'nın Polatlı ilçesi yakınlarındaki Gordion da Türkiye'nin “saklı piramitleri” denildiğinde mutlaka anılması gereken mekanlar içinde yer alıyor. Frigler tarafından oluşturulan tümülüs alanının en ünlü yapılarından biri Büyük Tümülüs’tür. Bu mezar, geleneksel olarak Kral Midas ile ilişkilendirilmiştir; ancak arkeolojik araştırmalar kimlik konusunda daha temkinli değerlendirmeler yapılmasını gerektiriyor. Tümülüsün içerisindeki ahşap mezar odası ise Anadolu arkeolojisinin en dikkat çekici buluntularından biridir.

Göbeklitepe için de farklı bazı piramit konusunda görüşler vardır. İşte burada çok daha eski ve tartışmalı bir kapı açılıyor. Şanlıurfa'daki Göbeklitepe, piramit değildir. Fakat Mısır piramitlerinden yaklaşık 7.000–7.500 yıl daha eski anıtsal mimari komplekslere sahip olması nedeniyle konumuz açısından son derece önemlidir. Kültür ve Turizm Bakanlığı, alanı yaklaşık 12.000 yıllık anıtsal bir Neolitik merkez olarak tanımlıyor. Üstelik yakınındaki Karahantepe de yaklaşık 12.000 yıllık geçmişi ve 250'ye yaklaşan T biçimli dikilitaşlarıyla insanlık tarihinin erken dönem mimarisi hakkındaki düşüncelerimizi değiştiriyor...

Aslında buradaki büyük gizem şudur: Piramitleri henüz konuşmaya başlamadan binlerce yıl önce insanlar Anadolu'da devasa taş yapılar inşa ediyordu ve bu yapılar piramit değildi… Ama insanlığın anıtsal mimari kurma, semboller üretme ve büyük toplulukları organize etme kapasitesinin düşündüğümüzden çok daha eski olduğunu gösteriyordu.

Anadolu’da, Mısır'daki gibi piramitler değil; fakat piramitleri andıran devasa anıt mezarlar, binlerce yıllık höyükler ve anıtsal yapılar kesinlikle var ve Anadolu'nun asıl gizemi belki de burada başlıyor. Çünkü bugün bir tarlanın ortasında gördüğümüz küçük bir tepe, aslında binlerce yıl önce yaşamış bir kralın mezarı olabilir. Bir başka tepenin altında ise henüz açılmamış bir mezar odası… Ve belki de henüz arkeologların araştırmadığı başka bir tümülüs, Anadolu'nun geçmişi hakkında bildiğimiz bütün hikâyeyi değiştirebilecek yeni bir bilgi taşıyor olabilir. Anadolu'nun piramitleri gökyüzüne değil, toprağın derinliklerine saklanmış durumda ama bazı sırlar, onları taşıyan taşlardan çok daha eski…