Yeryüzü, insanın tarih sahnesine çıkmasından çok önce de büyük değişimlerin yurduydu. Kıtalar yer değiştirdi, denizler çekildi, buzullar ilerledi, volkanlar patladı, göktaşları düştü. Nice canlı türü yok oldu; nice yeni hayat biçimi ortaya çıktı. Dünya hiçbir zaman durağan bir varlık olmadı. Değişim, onun tabiatına dahildir.

Fakat buradan insanın dünyaya verdiği zararın önemsiz olduğu sonucu çıkarılamaz. Tam tersine, bugün karşı karşıya olduğumuz iklim değişikliğinin ayırt edici tarafı, özellikle sanayileşmeyle birlikte insan faaliyetlerinin küresel ölçekte belirleyici bir etkiye dönüşmüş olmasıdır. Buzulların erimesi, aşırı hava olayları, ekosistemlerin tahribi ve karbon salımı gerçek sorunlardır. İtirazım bunların gerçekliğine değil; sorunların seçilme, sunulma ve çözülme biçiminedir.

Bir soru sormak gerekiyor: İnsanı ve tabiatı tüketerek büyüyen bir düzen, kendi ürettiği tahribatın kurtarıcısı olarak nasıl takdim edilebilir?

Modern dünyanın büyüme tutkusu, kapitalizmin sınırsız birikim iştahı, devletlerin güç yarışları, savaş ekonomisi, tüketimin erdem gibi pazarlanması ve insanın ihtiyaçlarıyla arzuları arasındaki sınırın silinmesi… Bütün bunlar yalnızca iklim krizinin arka planı değildir. Aynı zamanda yoksulluğun, eşitsizliğin, göçün, şiddetin ve toplumsal çözülmenin de kaynakları arasındadır. Bir yandan tüketimi kutsayıp diğer yandan tüketimin sonuçlarına karşı ahlak dersi vermek, çözümden önce bir tutarlılık meselesidir.

Bugün karbon salımını konuşuyoruz. Konuşalım. Peki nükleer silahların bir anda milyonlarca insanı ve geniş ekosistemleri yok etme ihtimalini hangi ahlaki öncelik sırasına koyuyoruz? Biyolojik tehditleri, salgınlara hazırlıksızlığı, savaşları, açlığı, temiz suya ulaşamayan çocukları, yerinden edilen milyonları hangi zirvenin gündemine yerleştiriyoruz? Bunlar birbirinin alternatifi değildir. Fakat insanlığın sorunları arasında kurulan hiyerarşi, çoğu zaman insan hayatının gerçek ağırlığını yansıtmamaktadır.

İklim için ayrılan kaynakların tümü israftır demiyorum. İklim önlemleri, özellikle yoksulları koruduğunda, sağlık ve geçim şartlarını iyileştirdiğinde son derece değerlidir. Ancak maliyeti yoksula, kazancı güçlüye yükleyen bir dönüşümün adına adalet denilemez. Zengin ülkelerin tarihsel sorumluluğu ile yoksul toplumların bugünkü kalkınma ihtiyacı aynı kefeye konulamaz. Bir ülkede çocuk aç yatarken, başka bir ülkede lüks tüketimin karbon ayak izini makyajlamakla yetinen siyaset, evrensel vicdanın sınavını veremez.Üstelik yeni bir tehlike daha vardır: Krizin kendisinin yeni bir piyasa, yeni bir nüfuz alanı, yeni bir bağımlılık ilişkisi haline gelmesi. Yeşil dönüşüm adı altında yeni tekeller, yeni borç yükleri ve yeni eşitsizlikler üretiliyorsa, değişen yalnızca ambalajdır. Eski zihniyet, bu kez yeşil bir kravat takmıştır.
Sistemin kendisini koruma içgüdüsünü de hesaba katmadan bu tabloyu anlayamayız. Her iktidar ilişkisi, her ekonomik düzen, yalnızca üretmek ve büyümek değil, kendi varlığını sürdürmek ister. Bu yüzden bazen itirazları bile kendi diline tercüme eder; kendisine yöneltilen eleştiriyi yeni bir faaliyet alanına dönüştürür. Dün tabiatın sınırsızca tüketilmesini gelişmişlik diye sunan anlayışın bugün tabiatı kurtarma söylemi üzerinden yeni bir üstünlük ve denetim alanı kurma ihtimali ciddiyetle sorgulanmalıdır.

Emperyalizm yalnızca toprak işgal ederek işlemez. Teknolojinin, sermayenin, standartların, kredinin ve hatta erdemli görünmenin şartlarını belirleyerek de işler. Karbon hesabının kurallarını koyanlarla bu kurallara uymak için borçlanmak zorunda kalanlar aynı imkânlara sahip değildir. Bu eşitsizlik giderilmediğinde, çevreyi koruma iddiası kimi toplumlar için yeni bir bağımlılık düzenine dönüşebilir. Bu bir kaçınılmaz sonuç değil, göz ardı edilmemesi gereken siyasi ve ahlaki bir tehlikedir.

Doymak bilmezliği refah, gösterişi ilerleme, tüketim kudretini medeniyet diye pazarlayan modern zihniyet, kendi ölçülerini sorgulamadıkça çevre dostu bir etiketle masumlaşmaz. Görünürde iyilik üreten her girişim gerçekten iyilik üretmiş olmaz. İyiliğin sahiciliği, kimin adına konuşulduğunda değil, kimin bedel ödediğinde, kimin kazanç sağladığında ve kimin hayatının iyileştiğinde anlaşılır. Bir sorunun çözümü, onu doğuran güç ilişkilerini dokunulmaz kılıyorsa, orada çözüm kadar sistemin kendisini yeniden üretme becerisi de vardır.

İşte benim itirazım, iklimi koruma çabasına değil, bu çabayı insanlığın bütün sorunlarından koparan seçici duyarlılığadır. Savaş üreten akıl ile barış konferansı düzenleyen akıl; tabiatı sömüren sermaye ile tabiatı kurtarma ihalesine giren sermaye aynıysa, burada yalnızca teknik değil, ahlaki bir sorgulama zorunludur. İyi niyet, reklamla değil; yükün adil paylaşılması, kararların şeffaflığı ve sonuçların insan hayatında karşılık bulmasıyla ölçülür.

Bir sorunu ortaya çıkaran zihniyet aşılmadıkça, o sorun köklü biçimde çözülemez. Dahası, sorunun sahipleri kendi konumlarını sorgulamadan çözümün tek yetkilisi haline gelirse, ilk sorundan daha büyük bir sorun doğabilir. İnsanlık bugün yalnızca iklimin değil, kendi aklının, ahlakının ve önceliklerinin zirvesini toplamak zorundadır.

Bu nedenle iklim zirvelerine itirazım, ortak tedbire değil, ortak vicdanın yerini seçilmiş gündemlerin almasına yöneliktir. Nükleer yıkım ihtimalini, savaş ekonomisini, açlığı ve göçü tali mesele sayan bir kurtuluş dili, insanlığın bütünlüğünü kavrayamaz. İnsanı kurtarmayan bir ilerleme fikri, ilerleme adını hak edip etmediğini yeniden düşünmelidir.

Öyleyse çözüm nedir? İnsanı merkeze alan fakat tabiatı insanın sınırsız tasarrufuna terk etmeyen bir adalet anlayışı. Savaşın ve silahlanmanın maliyetini de iklim hesabına dahil eden bütüncül bir sorumluluk. Zengin ülkelerin daha fazla yük üstlendiği, yoksul toplumların temiz enerjiye erişiminin desteklendiği, bilimsel verinin siyasi gösteriye feda edilmediği, tüketimin değil ölçünün değer kazandığı bir dünya tasavvuru. İklim politikası ancak insan onuruyla birleştiğinde sahici olur.

Tarihin ve tabiatın hafızasına da bakmak gerekiyor. Bugün kuraklığıyla anılan Arabistan’ın güneyinde, Yemen’de, geçmiş çağlarda yağışın ve tarımın daha elverişli olduğu dönemler yaşandı. Sahra’nın bugün çöl olan geniş alanları da binlerce yıl önce göllerin, otlakların ve canlı bir hayatın mekânıydı. İklimler değişti, suların yolu değişti, insanın iskân alanları değişti. Bu tarih, bugünkü insan kaynaklı ısınmayı inkâr etmez; yalnızca dünyayı tek bir dönemin görüntüsüne ve tek bir açıklama biçimine hapsetmemeyi öğretir.

İnsan aklını işletmek zorundadır. Bilimsel gözlemi, tedbiri ve sorumluluğu terk edemez. Fakat aklın işletilmesi, sezginin sürgün edilmesini; ölçülebilenin, varoluşun bütün hakikati sayılmasını gerektirmez. Tabiatın kendi işleyişinde, bize kaos gibi görünen değişimlerin içinde dahi ilişkiler, dengeler ve yeniden kuruluş imkânları vardır. Bu düzeni anlamaya çalışmak, onu bütünüyle denetlediğimizi sanmaktan daha büyük bir akıl ister.

Tevekkül, tedbirin karşıtı değildir; tedbir de tehlikenin kesin olarak ortadan kaldırılması demek değildir. İnsan bütün hesaplarını yapabilir, yine de öngöremediği bir hadiseyle karşılaşabilir. Bu, akıldan vazgeçmenin değil, aklın sınırlarını bilmenin gerekçesidir. “Lâ havle ve lâ kuvvete illâ Hû” sözü de burada yalnızca bir teslimiyet cümlesi değildir. Gücün mutlak sahibinin insan olmadığını, kudret iddiasının tevazuyla sınanması gerektiğini hatırlatan ontolojik bir ikazdır.

Hayatın bütünlüğünü ıskalayarak kurulacak hiçbir kurtuluş programı yeterli olamaz. İklimi insandan, insanı adaletten, adaleti savaştan, savaşı ekonomiden, ekonomiyi ahlaktan ayıran her yaklaşım eksik kalır. Tedbir alacağız; ama tedbiri putlaştırmayacağız. Bilimi dinleyeceğiz; ama bilimin yerine siyasal gösteriyi koymayacağız. Sezgiyi koruyacağız; ama onu delilin yerine geçirmeyeceğiz. Asıl ihtiyaç, akıl, vicdan, sezgi ve sorumluluğun birbirini susturmadığı bir varoluş dengesidir.

Dünya, insandan önce de değişti; insandan sonra da değişmeye devam edecek. Kendi tabiatında muazzam bir dönüşüm ve yenilenme kudreti taşıyor. Ne var ki dünyanın varlığını sürdürmesi, insan uygarlığının ve bugün tanıdığımız canlı çeşitliliğinin aynı biçimde korunacağı anlamına gelmez. Bu sebeple mesele dünyayı kendimizden kurtarmak kadar, insanı kendi doymazlığından kurtarmaktır.

Ve belki de yeryüzü, her sarsıntısında, her yenilenmesinde, her doğuş ve yok oluşunda bize aynı hakikati hatırlatmaktadır:
“Lâ havle ve lâ kuvvete illâ Hû.”
Dünya her gün bunu söylüyor. Duyabilen var mı?