Göksel Aşan kamu projelerini yazdı

Kaynak tahsisatının toplumun tercihlerine göre yapılabilmesinin toplumsal refahı maksimize edeceği söylenebilir. İşte bu yüzden bu tahsisi yapacaklar için toplumsal tercihin belirlenmesi gereklidir. Tabii ki tek başına toplumun tercihi diye bir şeyden söz edilemez. Toplumun tercihi bireylerin tercihleri üzerinden bulunabilecek (ya da bilinebilecek) bir olgudur. Burada en önemli soru bireylerin tercihlerinden toplumun tercihine giderken nasıl bir yöntem kullanılacağıdır. Zira aynı bireysel tercihlerden farklı yöntemlerle farklı toplumsal tercihlere ulaşmak mümkündür. Açıkçası az sayıda insanın yaşadığı küçük bir köyde, var olan kısıtlı kaynaklarla köye yapılabilecek bir projeye karar verirken köylülere sormak ve buradan köyün tercihine ulaşmak zor da olsa anlamlı bir çaba olabilir. Ancak ülke ölçeğinde çok daha büyük bir kaynağın yine çok daha büyük projelere nasıl dağıtılacağı kararının böyle bir yolla verilebilmesi mümkün değildir.

Aslında toplumların tarihinde en önemli mücadelelerden biri de bu olmuştur. İnsanlar uzun yıllar boyunca kamu için kendilerinden aktarılan kaynağın nasıl kullanılacağı konusunda söz sahibi olabilmenin mücadelesini vermiştir. Bugün ulaşılan modern demokrasi temelde bu mücadelenin sonucudur. Aslında seçimlerde yaptığımız şey toplum olarak bu kamu kaynağını kullanma yetkisini sınırlı bir süre için ve geri alabilmek üzere, bu kaynağı en iyi şeklide kullanacağını iddia eden birilerine devretmektir. Meclislerin görevi de bu devredilen hakkı gözetlemek ve denetlemektir.

Tüm kamusal hizmetler gibi büyük alt yapı projeleri de bu devredilen (ve her sene Bütçe Kanunu ile Meclis tarafından yenilenen) yetki kullanılarak yürütme tarafından alınan kararlar ile gerçekleştirilir. Elbette bu karalar alınırken kura çekme yöntemi kullanılmaz. Bunlar uzun zaman alan ve bir çok uzmanın katıldığı çalışmalar sonucunda şekillenir ve elbette nihai kararı siyasi sorumluluğu üstlenen yürütme organı verir. Özellikle bu tür projelerde fayda maliyet analizi son derece önemlidir. İşin en zor yanı fayda tarafının hesaplanmasıdır.

Zira bu yatırımlar toplumsal refahı arttıran sonuçlar doğururlar ve maalesef çoğu zaman refahı ölçmek çok zordur. Bu hesaplamalar ile ilgili yöntem arayışları bugün iktisat alanında koca bir literatürü ortaya çıkarmıştır. Ancak yine de yapılabilen mükemmel bir ölçümden oldukça uzaktır. Bunu özellikle belirtmemizin nedeni çoğu zaman bu tür projelerin yerinde olup olmadığının uzun yıllar geçtikten sonra gözlemlerle ve tecrübe ederek ancak anlaşılabilmesidir. Kamunun yaptığı bütün alt yapı yatırımları elbette başarılı yatırımlar olmak durumunda değildir ve bir ölçüde bu işin doğasından kaynaklanır. Elbette bazı siyasi tercihlerin de bir takım yanlışlar yaptırdığını söylemek mümkündür. Ancak bu da demokrasinin doğasından kaynaklanan bir sonuçtur. Demokrasi hiç bir zaman doğru karar almayı garantilemez. Ancak varsa yanlış kararların ortaya çıkarılması için uygun ortamı hazırlar.

Burada bir meseleyi daha açıklığa kavuşturmak gerekir. İnsanlar genellike karar alma süreçlerinde miyopik davranırlar. Çoğu zaman kısa dönemdeki sonuçlar uzun dönem sonuçlardan daha fazla önemsenir. Örneğin bugün halkın önüne ülkenin önümüzeki 50 yıl boyunca tüm elektrik ihtiyacını karşılayacak çok yüksek maliyetli bir baraj projesi götürüp onaya sunsanız kabul ihtimali oldukça düşük olur. Zira insanlar kendilerinin belki de hiç yararlanmayacakları bir barajın tüm maliyetine katlanmak istemezler. Elbette herkesin çocuklarına kendi “içlerini rahatlatacak” bir miras bırakma kaygısı vardır ama bu genellikle özel alan için geçerli bir durumdur. Kamusal projelerde görülen davranış genellikle farklıdır. İşte bu yüzden çoğu zaman bu projeler yürütme tarafından bazı siyasi riskler alınarak gerçekleştirilmelidir. Burada da siyasi maharet bunları halka ikna edici bir şekilde anlatabilmektir. Ak Parti hükümetinin seçildiğinden bu yana belki de en başarılı olduğu konuların başında bu geliyor.

Elbette kamusal hizmetlerde de yararlanana ödettirmek esastır. Özellikle teknolojinin de gelişmesi ile bir çok hizmet için bu mümkün hale gelmiştir. Ancak hatırlatmak gerekir ki bu tür hizmetlerin neredeyse tamamı başlangıç (sabit) maliyetlerinin çok yüksek olduğu (köprü, baraj vs) projelerle sağlanır. Bu yüzden sadece yararlananların ödedikleri ile yapılabilmeleri mümkün değildir. İşte bu sabit maliyetlerin nasıl finanse edileceği de bir başka tartışmalı meseledir. Bir dönem, bir kaç nesile hizmet edecek projelerin finansman yükünün mümkün olduğunca uzun vadeye yayılması prensibi bu yatırımların vergilerle değil borçlanma ile finanse edilmesi modelini ortaya çıkarmıştır. Bir çok alt yapı projesi o proje için özel olarak çıkarılmış borçlanma senetleri ile finanse edilmeye çalışılmıştır. Gelir paylaşımı gibi modeler de daha seyrek olsa da kullanılmıştır. Ancak özellikle faizlerin çok yüksek olduğu dönemlerde bu tür senetleri halka satabilmek için oldukça yüksek getirileri garanti etmek gerekir. Bu yüzden bizim gibi yüksek enflasyon ülkelerinde bu yöntem gerektiği kadar kullanılamamıştır. Türkiye’de yetersiz altyapının önemli sebebi bu tür finansman zorluklarıdır.

İşte yap işlet devret modelinin “keşfedilmesi” ve uygulanmaya başlaması ile büyük dönüşüm mümkün olabilmiştir. Zira bu yöntem başlangıç finansmanını tamamen özel sektöre yükleyip kamu kaynakları ile çok uzun yıllarda yapılabilecek bir çok projenin kısa sürede arka arkaya hizmete alınmasını mümkün kılmaktadır. Tabii ki özel sektörün böyle bir yatırımı yapabilmesi için projenin cazip bir karlılığının olması gerekir. Yazdığımız gibi bunlar çok uzun dönem hizmet edecek projeler olduğu için özel sektör bazı riskler ortak olarak yüklenilmediği sürece uzak duracaktır. Elbette proje her türden senaryoda karlı ise yüklenici bulmakta zorluk çekilmez ancak böyle olmayan yatırımlar için bazı garantilerin verilmesi kaçınılmazdır.

Hiç bir alt yapı yatırımı biter bitmez öngörülen kapasite ile çalışmaz. Zaten eğer öyle ise bir yanlışlık yapılmış demektir. Bu yüzen devletin belli bir kapasitenin gelirini firmalara garanti etmesi çoğu zaman kaçınılmazdır. Bunu sadece bu tür altyapı işlerinde görmeyiz. Örneğin yenilenebilir enerji yatırımlarında da benzer yöntemler uygulanır. Hatta bir çok durumda bazı tesislere hiç bir hizmet üretimi yapmasa dahi çalışıyormuş gibi ödeme yapılır. Bunlar bu sektörlerin doğasından gelen zorluklardır. Bütün ülkelerde zaman zaman son derece akıl dışı gelen durumlara rastlarız. Açıkçası bu alanlar kıt bilgiler ve tek kişilik “akılla” gazete köşelerinde iki A4 kağıdında ahkam kesilecek alanlar değildir. Bu konuya devam edeceğiz.