Hayrettin Karaman’a açık bir düşünce itirazı
Prof. Dr. Hayrettin Karaman’a bir sorum var: Dinin hakikatini mi savunuyoruz, yoksa siyasetin ihtiyaç duyduğu haklılık duygusunu mu üretiyoruz? Bu soru bir kişiyi mahkûm etmek için değil, din adına konuşan herkesin kendisini de hesaba çekmesi için sorulmalıdır.
Prof. Dr. Hayrettin Karaman
Benim için din, insanı kendi iradesinden vazgeçiren bir itaat düzeni değildir. Tam tersine, insanın aklını, vicdanını ve sorumluluğunu uyandıran varoluşsal bir çağrıdır. İnsana verilen irade, bir lidere, cemaate veya devlete devredilsin diye verilmiş olamaz. İrade, insanın en kutsal emanetidir.
Vahdet, herkesin aynı siyasi safta toplanması değildir. Vahdet, varlığın birliğini kavrarken insanın onurunu, farklılığını ve hakikat arayışını inkâr etmemektir. Birliği tek sesliliğe, sadakati sorgusuz itaate indirgeyen anlayış, vahdeti değil tahakkümü büyütür.
Kur’an’ın adalet çağrısı, insanın kendi aleyhine dahi olsa hakkı ayakta tutmasını ister. Öyleyse adalet, iktidarın işine geldiğinde hatırlanacak bir erdem değildir. Adaletin siyasi kimliği olmaz. Adaletsizlikte eşitlik de adalet çıkarmaz.
Sayın Karaman, bir din âliminin asıl sınavı, güçsüzün hakkını güçlüye karşı savunabildiği yerde başlar. Güçlünün yanlışını mazur gösteren her yorum, ne kadar süslü bir dinî dille kurulursa kurulsun, ahlaki bakımdan yeniden sorgulanmayı hak eder. Fetva, vicdanın yerine geçemez; yorum, hakikatin sahibi olamaz.
İnsan Allah’ı hakkıyla takdir edemediğinde, dünyayı ve dünya iktidarını hak ettiğinden fazla takdir etmeye başlar. İşte burada dinî dil, farkına varmadan kutsalı dünyevi kudretin hizmetine sokabilir. Oysa kutsal olan iktidar değil, hakikate karşı sorumluluktur.
Bir sorunu ortaya çıkaran zihin durumu değişmedikçe o sorun çözülemez. Siyasetin yanlışlarına dinî gerekçeler üretmek, yanlışları çözmek şöyle dursun, onları ahlaki dokunulmazlık zırhına büründürür. Bu da ilk sorundan daha büyük bir sorun doğurur: Yanlışı düzeltme imkânını ortadan kaldırır.
İnsanın değeri, bir topluluğa bağlılığından önce insan olmasındadır. Benim varoluş düşüncemde insan, hazır kalıpların içine hapsedilmiş bir nesne değil; aklı, vicdanı ve iradesiyle sürekli sorumluluk üstlenen bir varlıktır. Allah adına konuşmak, Allah’ın bütün kulları adına hüküm verme yetkisi sağlamaz.
Bir dinî yorum, mazlumun kimliğine göre değişiyorsa orada ilke değil tarafgirlik vardır. Bir haksızlık, failinin siyasi yakınlığına göre hafifliyorsa orada adalet değil çıkar vardır. Sahici olmayan hiçbir şey, uzun vadede ikna edici de olmayacaktır.
Burada yalnızca Hayrettin Karaman’ı değil, benzer bir dinî-siyasi tutumu temsil eden âlim tipolojisini tartışıyorum. Hz. Muhammed’e gelen vahyin yalın, yüce ve özgürleştirici çağrısı; tarih içinde kurumsallaşan yorumların, iktidar hesaplarının ve menfaat ilişkilerinin gölgesinde kalmamalıydı. Takiyye, maslahat, ruhsat ve ehvenişer gibi kavramlar, kendi bağlamlarından koparılıp her siyasi tercihe gerekçe üretmenin anahtarlarına dönüştüğünde, ahlakın sınırları genişlemez; aksine sorumluluk daralır.
Bir âlimin önünde çok daha büyük bir imkân vardı: Müslüman toplumların bugünkü açmazlarını teşhis etmek, siyasetin ufkunu genişletmek, halkın adaleti ve refahı hak eden özgür bireyler olarak medeniyet yarışında ilerlemesine katkıda bulunmak. Bugünün idrakine seslenen, Tanrı’nın öz mesajını akıl, vicdan, bilim ve insan onuruyla buluşturan bir Müslümanlık tasavvuru geliştirmek mümkündü. Dinî düşünce, siyasetin günlük ihtiyaçlarına cevap yetiştirmekten ibaret olamaz.
Hayrettin Karaman’a yönelik temel eleştirim tam da burada yoğunlaşıyor: Bir âlimin siyaset üzerindeki etkisi, iktidara meşruiyet sağlamakla sınırlı kaldığında, ona iyilik etmiş olmaz. İktidarı hatalarıyla yüzleştirmeyen dinî rehberlik, onun yanlışlarını kalıcılaştırabilir. Bir âlimin iktidara yapabileceği en büyük kötülük, yanlışına dinî meşruiyet kazandırmasıdır. Böylece yalnızca sorunu büyütmez; sorunun çözümüne yarayacak ahlaki muhasebeyi de etkisizleştirir.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Hayrettin Karaman ve benzeri din âlimlerine gösterdiği hürmeti, siyasetin ilimle ilişki kurma arzusunun önemli bir imkânı olarak görüyorum. Bir devlet adamının âlimleri dinlemesi, düşüncelerine değer vermesi ve onları kendisine rehber edinmesi küçümsenecek bir tutum değildir. Ne var ki bu hürmet, âlimin sorumluluğunu azaltmaz; aksine ağırlaştırır. Siyasetin bir âlime gösterdiği hürmetin karşılığı, siyasete koşulsuz sadakat değil, gerektiğinde onun yüzüne hakikati söyleme cesaretidir. Âlim, siyasetçinin alkışçısı değil, yanlışını gösterebilen vicdan muhatabı olmalıdır.
Vahdet, çeşitliliğin ortadan kaldırılması değildir. İnsanların dillerinin ve renklerinin farklılığına işaret eden Kur’anî bakış (Rûm 30:22), toplulukların birbirini tanıması fikriyle (Hucurât 49:13) birlikte düşünüldüğünde, farklılık varoluşun bir kusuru değil, yaratılışın ayetlerinden biridir. Birlik adına insanları kategorilere ayırmak, dışlamak ve siyasi sadakat sınavına sokmak, vahdetin ruhunu kavramamak demektir.
Burada tarihsel bir fırsatın nasıl değerlendirildiği sorusunu da sormalıyız. Dinî düşünceye kulak veren bir siyasi iktidarın önünde, adaleti, liyakati, özgürlüğü ve toplumsal barışı güçlendirecek bir fikir ufku açılabilirdi. Siyasetin sıkışmasını önleyecek öngörü, yalnızca bugünün sorunlarına cevap vermek değil, yarının sorunlarını daha doğmadan fark etmekti. Hayrettin Karaman ve benzeri isimlerin kamusal etkisini bu ölçüyle tartışmak gerekir: Siyasetin eleştirel aklını besleyen, yanlışları karşısında onu uyaran, Müslüman toplumun medeniyet ufkunu genişleten ne tür bir rehberlik ortaya konuldu? Bu soruyu sormak, her siyasi sonucu tek başına ilahiyatçılara yüklemek değildir; âlimin kendi payına düşen sorumluluğu hatırlatmaktır.
İnsanın yeryüzündeki halifeliği, bir topluluğun diğerleri üzerinde üstünlük kurma imtiyazı değildir. Bu, varoluşun bütününe karşı üstlenilmiş ağır bir emanettir. İnsan yeryüzünü imar etmek, hayatı korumak, bilgiyi çoğaltmak, adaleti tesis etmek ve kendisinden farklı olanla birlikte yaşayabilmek için vardır. Tanrı’nın insana verdiği şerefli görevin ufku, bir ülkenin sınırına veya bir mezhebin tarifine sığmaz.
İnsanlık, dünyanın sonu gelmeden, ortak yurdunu barış içinde kurabilecek mi? Müslümanların ve bu coğrafyanın asıl tarihsel sorumluluğu bu soruya cevap aramak olmalıydı. Gerçek küreselleşme, yalnızca paranın, ticaretin ve teknolojinin dolaşımı değildir. Gerçek küreselleşme, insanlık vicdanının evrenselleşmesidir. Gerçek ilerleme de birilerinin diğerleri üzerinde tahakkümü değil, herkesin onurlu bir hayatı birlikte inşa edebilmesidir.
Vahdet, herkesi aynılaştırmak değildir. Birlik, farklılıkların inkârıyla değil, farklılıkların hak ve haysiyet içinde buluşmasıyla mümkündür. Kur’an’ın insanları birbirini tanımaya çağıran dili, milletleri, inançları ve coğrafyaları düşmanlık sebebi haline getiren anlayışların karşısında durur. Çeşitlilik, varoluşun arızası değil; onun zenginliği ve işaretidir.
Din, devlet, ırk, millet, mezhep ve coğrafya insanı anlamaya yardımcı olabilir; fakat insanın ahlaki değerini tayin eden nihai mahkemeler olamaz. Asıl ölçü, kişinin kimliğinin etiketi değil, eyleminin iyilik ve kötülük, adalet ve zulüm karşısındaki yeridir. Üstelik insan, bugünkü hatasına ebediyen mahkûm değildir. Tekâmül, insanın değişebilme ve kendini aşabilme imkânıdır.
İşte benim hayıflandığım, yalnızca bir kişinin ya da bir iktidarın kaçırdığı imkân değildir. Türk milletinin ve İslam dünyasının, tarih boyunca her zaman kolay bulunmayan bir düşünsel yenilenme fırsatını yeterince değerlendirememiş olma ihtimalidir. Kendilerine kamusal hürmet gösterilen âlimler, Müslümanları dar siyasi kategorilerden çıkarıp insanlığın ortak meseleleriyle buluşturabilirdi. İslam’ın adalet ve merhamet iddiasını, bugünün bilimsel birikimi ve evrensel insanlık tecrübesiyle konuşturabilirdi. Bunu hangi ölçüde gerçekleştirdikleri, övgülerle değil, fikirleri ve kamusal tutumları üzerinden tartışılmalıdır. Bir âlimin siyasete yapabileceği en büyük katkı, onun her tercihini meşrulaştırmak değil, onu kendi yanlışını görebilecek ahlaki açıklıkta tutmaktır.
Öfke insanın yüzünden okunabilir; fakat vahdete duyulan coşku, insanın dünyaya bakışında görünür. Bizim ihtiyacımız olan, insanları yeni kamplara ayıran fetvalar değil, bütün insanlığın ortak geleceğini düşünebilen bir irfan ve akıldır. Ne yazık ki kaçırılan fırsat budur: Tanrı’nın mesajından insanlığın birliğine uzanan yolu açmak yerine, o mesajı dar siyasi hesapların içinde tüketmek.
Bir âlimin büyüklüğü, iktidarın kendisine gösterdiği hürmetle değil, o hürmeti hakikatin hizmetine ne kadar sunabildiğiyle ölçülür. İktidarın önünde eğilen bilgi, iktidarı yükseltmez; onun ufkunu daraltır. Âlimin siyasete borcu sadakat değil, hakikattir.
Yazık olan yalnızca bir ilmî itibar değildir. Yazık olan, bir toplumun din ile adaleti, vahiy ile özgürlüğü, iman ile düşünceyi yeniden buluşturma fırsatıdır. Dinin siyasete vereceği en büyük hizmet, ona her durumda haklı olduğunu söylemek değil; haklı olmanın ağır sorumluluğunu hatırlatmaktır.
Hayrettin Karaman’ın şahsına değil, dinin siyasal güç karşısındaki konumuna yönelttiğim itiraz budur. Din âliminin görevi iktidarın vicdanı olmak değil, iktidarı da vicdanın önüne çağırmaktır. Çünkü hakikat, kimsenin mülkü değildir.
Son sözüm şudur: Allah’a yönelen insan, başka hiçbir gücü mutlaklaştıramaz. İktidarlar geçer, makamlar değişir, fetvalar tartışılır. Geriye insanın hakikat karşısında verdiği hesap kalır. Din, güce secde ettirildiği gün, insanın özgürlüğünden de ahlakından da eksiltir.