Mâturîdî ve İbnü’l-Arabî arasında köprü var mı?

Eski Milli Eğitim Bakanı Mahmut Özer, SuperHaber için kaleme aldığı kapsamlı analizde İslam düşünce tarihinin iki büyük ismi İmam Mâtürîdî ile Muhyiddin İbnü'l-Arabî arasındaki düşünsel bağı mercek altına aldı. Ahmad Qadri'nin çalışmasından yola çıkan Özer; hikmet ve tecellî kavramlarını, bilgi yöntemlerindeki farkları ve Sadreddin Konevî'den Molla Fenârî'ye uzanan Osmanlı ilim geleneğindeki etkileşimi değerlendirdi!

İslam düşünce tarihinin en dikkat çekici özelliklerinden biri, aynı hakikati anlamaya çalışan ancak metodolojileri farklı düşünce geleneklerinin ortaya çıkmış olmasıdır. Kelâmcılar akıl ve delil üzerinden Allah’ın varlığını, sıfatlarını ve yaratılışın anlamını açıklamaya çalışırken mutasavvıflar insanın iç dünyasına, manevî tecrübesine ve hakikati doğrudan idrak etme imkânına odaklandılar. Bu iki yaklaşım zaman zaman birbirini besledi, zaman zaman da ciddi gerilimler yaşadı. Peki, kelâm ile tasavvuf gerçekten birbirine rakip iki düşünce sistemi midir? Yoksa aynı hakikatin farklı boyutlarını açıklayan, birbirini tamamlayabilecek iki yaklaşım olarak değerlendirilebilir mi?

Bu soruyu yeniden düşünmemize imkân veren ilginç bir çalışma, Ahmad Qadri’nin “How Does God ‘Manifest’ in the World? A Comparison of Ibn ʿArabī and al-Māturīdī” (Allah Âlemde Nasıl Tecellî Eder? İbnü’l-Arabî ile Mâtürîdî’nin Karşılaştırılması) başlıklı makalesi (https://oasesofwisdom.substack.com/p/how-does-god-manifest-in-the-world). Qadri, İslam düşünce tarihinin iki önemli ismi olan İmam Mâtürîdî (ö. 944) ile Muhyiddin İbnü’l-Arabî (ö. 1240) arasında bugüne kadar yeterince üzerinde durulmamış bir düşünsel yakınlık bulunduğunu ileri sürüyor. Ona göre Mâtürîdî’nin ilâhî hikmet anlayışı ile İbnü’l-Arabî’nin tecellî anlayışı, birbirine karşıt olmaktan ziyade birbirini tamamlayan iki açıklama biçimi olarak okunabilir.

Bu yaklaşımın önemini anlayabilmek için iki düşünürün yaşadığı tarihsel şartlara bakmak gerekiyor. Mâtürîdî, 9. yüzyılın ikinci yarısı ile 10. yüzyılın ilk yarısında, İslam dünyasının doğusunda, Semerkant merkezli bir düşünce ortamında yaşadı. Bu dönem, İslam düşüncesinde aklî tartışmaların yoğunlaştığı, farklı itikadî yaklaşımların karşı karşıya geldiği bir dönemdi. Mâtürîdî, aklı dinî hakikatin anlaşılmasında vazgeçilmez bir imkân olarak değerlendirirken Allah’ın yaratışındaki hikmeti, düzeni ve adaleti öne çıkardı. Ona göre evren rastgele meydana gelmiş bir varlıklar toplamı değil, her unsurun belirli bir anlam ve düzen içerisinde bulunduğu hikmetli bir yaratılıştı. Qadri’nin vurguladığı gibi ‘Evren, hikmetin bir tezahürü ve “her şeyin kendi yerli yerine konulduğu” (ve hüve vaz‘u külli şey’in mevdi‘ahû) bir düzen olarak kavramsallaştırılmaktadır.’ İnsan da aklı sayesinde bu düzeni kavrayabilecek ve yaratılıştan hareketle Yaratıcı’yı tanıyabilecek bir varlıktır.

İbnü’l-Arabî ise yaklaşık üç asır sonra, 1165 yılında Endülüs’te doğdu. Endülüs’ten Kuzey Afrika’ya, Mekke’den Anadolu’ya ve Şam’a uzanan geniş bir coğrafyada yaşadı. Onun döneminde İslam düşüncesi, kelâmın yanı sıra felsefe ve tasavvufun da güçlü biçimde geliştiği bir entelektüel birikime sahipti. İbnü’l-Arabî bu birikim içerisinde özellikle varlığın anlamına, ilâhî isimlerin âlemdeki tecellîlerine ve insanın bu tecellîleri idrak edebilmesine odaklandı. Ona göre evren, Allah’ın isimlerinin ve sıfatlarının görünür hâle geldiği bir ayna gibiydi. İnsan ise bu aynadaki anlamları idrak edebilen, hatta kendi varlığında ilâhî isimlerin tecellîlerini müşahede edebilen özel bir konuma sahipti.

Qadri’ye göre iki düşünür arasındaki köprü bu noktada belirginleşmektedir. Qadri’ye göre Mâtürîdî’nin yaratılışta gördüğü hikmet ile İbnü’l-Arabî’nin yaratılışta gördüğü tecellî, aslında aynı olgunun farklı yönlerini açıklıyor olabilir. Mâtürîdî evrendeki düzenin ve anlamın akılla kavranabilirliğine odaklanırken İbnü’l-Arabî bu düzenin insanın iç dünyasında nasıl tecrübe edilebileceğini açıklamaya çalışmaktadır. Dolayısıyla, Mâtürîdî’de yaratılışın hikmeti, İbnü’l-Arabî’de bu hikmetin insan tarafından müşahede edilmesi öne çıkmaktadır. Dahası, Qadri’ye göre İbnü’l-Arabî’nin insan anlayışı, Mâtürîdî kelâmında yeterince geliştirilmemiş bir alanı tamamlamaktadır. Çünkü Mâtürîdî, insanın yaratılıştaki ilâhî hikmeti aklıyla tanıyabileceğini açıklarken İbnü’l-Arabî, insanın bu hakikati kendi varlığında nasıl tecrübe edebileceğini ortaya koymaktadır. Böylece kelâmın aklî açıklaması ile tasavvufun tecrübî boyutu arasında bir bütünlük kurulabilmektedir.

Ancak bu bütünlüğe odaklanırken yöntemlerdeki farklılığı akılda tutmakta fayda var. Çünkü, Mâtürîdî’nin bilgi anlayışında vahiy, akıl, duyular ve doğru haber belirleyici bir yere sahipken İbnü’l-Arabî keşf ve müşahede yoluyla, yani tecrübî elde edilen bilgiye özel bir önem veriyor. Dolayısıyla asıl mesele, yalnızca evrenin ilâhî hikmeti veya isimleri yansıtıp yansıtmadığı değil, insanın bu hakikati hangi yollarla ve ne ölçüde bilebileceğidir. Dahası, İbnü’l-Arabî’nin tecellî anlayışı yalnızca insanın içsel tecrübesiyle sınırlı değildir. Onun metafiziğinde tecellî, varlığın ortaya çıkışıyla da yakından ilişkilidir. Bu nedenle tecellîyi sadece insanın Allah’ı tanımasını sağlayan bir ilişki biçimine indirgemek, düşüncesinin önemli bir boyutunu göz ardı etme riskini taşımaktadır. Benzer şekilde Mâtürîdî’nin insan ve bilgi anlayışının yalnızca yaratılıştaki hikmetin akılla kavranmasından ibaret olmadığını da unutmamak gerekir. Dolayısıyla bir düşünürün diğerindeki boşluğu doldurduğu iddiası, her iki düşünce sisteminin daha kapsamlı biçimde incelenmesini gerektirmektedir.

Bu tartışmanın tarihsel açıdan ilginç bir başka boyutu daha var. İbnü’l-Arabî’nin düşünceleri sonraki yüzyıllarda özellikle Anadolu ve Osmanlı dünyasında geniş bir etki alanı buldu. Bu etkinin oluşmasında İbnü’l-Arabî’nin öğrencisi ve düşünce mirasının en önemli yorumcularından biri olan Sadreddin Konevî (ö. 1274) belirleyici bir rol oynadı. Konya’da yaşayan Konevî, İbnü’l-Arabî’nin metafizik düşüncesini daha sistematik bir kavramsal çerçeveye kavuşturdu. Onun çalışmaları sayesinde Ekberî düşünce, yalnızca tasavvufî tecrübenin anlatıldığı bir gelenek olmaktan çıkarak felsefe ve kelâmla tartışabilecek güçlü bir teorik yapıya dönüştü. Konevî’nin Nasîrüddin Tûsî ile bilgi ve varlık meseleleri üzerine gerçekleştirdiği yazışmalar da tasavvufî metafiziğin dönemin felsefî ve aklî tartışmalarından kopuk olmadığını göstermesi bakımından önemlidir.

Bu düşünsel mirasın Osmanlı dünyasına taşınmasında Dâvûd-i Kayserî (ö. 1350) özel bir yere sahiptir. İlk Osmanlı medresesinin başmüderrisi olarak kabul edilen Kayserî, aynı zamanda İbnü’l-Arabî’nin Fusûsü’l-Hikem adlı eserinin önemli şârihlerinden biriydi. Böylece Osmanlı medrese geleneğinin kuruluşunda görev alan bir âlimin, Ekberî metafiziğin de güçlü bir temsilcisi olması dikkat çekici bir tarihsel örnek oluşturmaktadır. Bu durum, Osmanlı ilim dünyasında aklî ilimlerle tasavvufî düşüncenin nasıl birbirini beslediği ve el ele ilerlediğini göstermektedir.

Benzer bir ilişkiyi daha sonraki Osmanlı düşünce hayatında da görmek mümkündür. Osmanlı medreselerinde Hanefî-Mâtürîdî gelenek güçlü bir konuma sahip olmakla birlikte, kelâm öğretiminde Eş‘arî müelliflerin eserleri de yaygın biçimde okutuluyordu. Diğer taraftan İbnü’l-Arabî’nin eserleri ve bunlara yazılan şerhler, tasavvuf çevrelerinin yanı sıra medrese eğitimi almış birçok âlimin düşünce dünyasında da etkiliydi. Molla Fenârî (ö. 1431), bu kesişmenin önemli örneklerinden biridir. Osmanlı ilmiye geleneğinin önde gelen isimlerinden olan Fenârî, Sadreddin Konevî’nin Miftâhu’l-Gayb adlı eserine yazdığı Misbahü’l-Üns şerhiyle Ekberî metafiziğin Osmanlı düşünce dünyasında sistematik biçimde ele alınmasına katkıda bulundu. Böylece kelâm, felsefe ve tasavvuf aynı entelektüel çevrelerde karşılaşma ve birbirleriyle etkileşime girme imkânı buldu.

Elbette bu tarihsel birliktelik, iki düşünce sistemi arasında hiçbir gerilim bulunmadığını göstermiyor. Osmanlı düşünce tarihinde de İbnü’l-Arabî’nin görüşleri etrafında önemli tartışmalar yaşandı. Özellikle varlığın birliği, ilâhî sıfatlar ve yaratılmış âlemin mahiyeti gibi meselelerde farklı yorumlar ortaya çıktı. Hulul ve ittihad tartışmaları yaşandı. Ancak Konevî, Kayserî ve Fenârî gibi isimlerin çalışmaları, kelâm ile tasavvuf arasındaki ilişkinin yalnızca karşıtlık üzerinden açıklanamayacağını gösteriyor. Burada önemli olan, farklılıkların ortadan kalkması değil, farklı bilgi ve yorum biçimlerinin aynı entelektüel dünya içerisinde tartışılabilmesidir. Qadri’nin çalışmasının sunduğu katkı da aslında burada ortaya çıkmaktadır. Makale, Mâtürîdî ile İbnü’l-Arabî arasında kesin olarak kurulmuş tarihsel bir düşünce ilişkisini kanıtlamaktan ziyade, bu iki büyük düşünürün yeniden ve birlikte okunabileceğini göstermektedir. Osmanlı düşünce tarihindeki örnekler de böyle bir okumanın tarihsel açıdan anlamlı olduğunu düşündürüyor.

Aslında Qadri’nin Mâtürîdî ile İbnü’l-Arabî arasında kurmaya çalıştığı bu ilişki, İslam düşünce tarihinde çok daha kapsamlı bir dönüşümün parçası olarak da değerlendirilebilir. Daha önce “İslam Düşüncesinde Paradigmadan Perspektife Geçiş” başlıklı yazımızda, İhsan Fazlıoğlu’nun çalışmalarından hareketle bu dönüşüme dikkat çekmiştik. Fazlıoğlu, özellikle Gazâlî ile başlayan ve sonraki yüzyıllarda derinleşen dönüşümü, “tek hakikat, tek yöntem” anlayışından “tek hakikat, çok yöntem” anlayışına geçiş olarak tanımlıyor (İhsan Fazlıoğlu, Derin Yapı: İslam-Türk Felsefe-Bilim Tarihinin Kavram Çerçevesi, Papersense Yayınları, 2015, sh.137-138). Fazlıoğlu’na göre bu dönüşümle birlikte hakikate ulaşmanın farklı yolları birbirini dışlayan rakip sistemler olmaktan çıkarak aynı hakikate farklı perspektiflerden yaklaşan meşru bilgi edinme biçimleri olarak değerlendirilmeye başlandı. Nitekim Seyyid Şerif Cürcânî’nin daha sonra sistemleştirdiği sınıflandırmada kelâmcılar, Meşşâî filozoflar, sûfîler ve İşrâkî filozoflar, mutlak varlığı konu edinmeleri bakımından ortak, ancak kullandıkları yöntemler bakımından farklı düşünce gelenekleri olarak konumlandırıldı. Nazar ve keşf, vahyi esas alıp almamalarına göre farklılaşan bilgi yolları olarak aynı düşünsel çerçeve içerisinde yer buldu. Böylece farklı yöntemlerin varlığı, hakikatin parçalanması anlamına gelmediği gibi her bir yöntemin diğerinin birikiminden yararlanarak kendisini zenginleştirmesinin de önü açılmış oldu. Mâtürîdî’nin hikmet anlayışı ile İbnü’l-Arabî’nin tecellî anlayışını birlikte değerlendirme imkânı da bu tarihsel dönüşümün sunduğu entelektüel zeminde daha anlaşılır hâle gelmektedir.

Bu açıdan bakıldığında Sadreddin Konevî, Dâvûd-i Kayserî ve Molla Fenârî gibi isimlerin temsil ettiği düşünsel birikim, yalnızca kelâm, felsefe ve tasavvufun aynı medeniyet içerisinde varlığını sürdürmesinden ibaret değildir. Daha önemlisi, farklı bilgi edinme yöntemlerinin kendi sınırlarını koruyarak birbirleriyle ilişki kurabildiği, birbirlerini etkileyebildiği ve ortak bir entelektüel dünya oluşturabildiği bir düşünce iklimine işaret etmektedir. Burada asıl mesele, farklılıkları mutlak bir karşıtlığa dönüştürmeden, her yaklaşımın imkânlarını ve sınırlarını dikkate alarak hakikat arayışını sürdürebilmektir. İslam düşünce geleneğinin tarihsel tecrübesi, farklı perspektiflere meşruiyet tanımanın düşünsel parçalanmaya yol açmak zorunda olmadığını, aksine ortak bir hakikat arayışı etrafında entelektüel zenginliği ve sürekliliği besleyebileceğini göstermektedir.

İlk yorum yazan siz olun
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.

Kültür Sanat Haberleri