Sömürgecilik ve Fransa
Sömürgecilik, ABD ve Avrupa’nın tarih sahnesinde yer bulmasıyla, iktisadi gelişmesine ve refahını sağlamasına dayanak olmuştur. Zenginleşme sadece iktisadi hayatta değil; bilim, düşünce, kültür ve toplumsal hayatta da sağlanmıştır. Oluşan ortam sanayileşme faaliyetlerinin başlamasının ardından sanayi devrimine de zemin hazırlamıştır.
İnsanlık tarihinde derin izler bırakan sömürgecilik, Batı uygarlığının bir ürünü olarak ortaya çıkar. Teknik, bilimsel ve siyasi gelişmeler güçlü devlet yapılarını doğurmuş, bu güç yeni yollar ve yeni enerji merkezleri aramaya yöneltmiştir.
Sömürgeler, insani değerlere sırt çevirerek, kendi çıkar ve menfaatine uygun düşenlere hırsla el uzatarak sömürülen ülkelerin kaynaklarını kepçeleyip taşıdılar. Sömürülen ülkelerin insan emeklerini, toplumsal kabiliyetlerini, enerji dinamiklerini ve köklü geleneklerini çalarak kendinlerine hortumladılar. Bu hortum ki beş asır boyunca kesintisiz sürmektedir. Fabrikalar sürekli sömürge topraklardan sağlanan ham maddelerle çalışmayı sürdürüyor.
Sömürgecilik sorununa ve geçirmiş olduğu sürece eleştirel gözle bakmak, beş kıtanın son beş yüz yıllık tarihini gözden geçirmek, yalnız sömürenlerin değil sömürülenlerin de tarihini bilmek gerekiyor. Çünkü sömürgelerin tarihi parlak olmadı. Sömürü düzeniyle; zamanın ruhuna ve geleceğin yurduna akıttığı, kan ve gözyaşı havuzuna atıldığı yıkımlar bıraktı. İşledikleri cinayetlerin kanları nesiller ötesinde dahi temizlenmemek üzere ellerine bulaşmıştır. İnsanlığa yaşattığı acının ve gözyaşının isyanı arşivlere yazılmıştır.
Bilinmeyene yolculuk, efsanelerde ve masallarda işitilen, hep ağız sulandıran o görkemli hazineler, altın yollar, değerli madenler için başladı. Yeni yerlerin bulunması Batılı ülkelerin iştahlarını daha da kabarttı. Sermaye birikimi her geçen gün artan gücüyle, her sistemin dinamiğini oluşturan ve eş zamanlı olarak değerleri de yok eden yıkıcı bir süreci başlatmış oldu. Uygarlıkların talanı, kültürlerin yıkımı olarak yer bulan: Sömürü ve sömürgecilik.
20. yüzyılın başlarına gelindiği zaman Avrupa Devletleri’nin sömürgecilik oranları şu şekilde ortaya çıkmıştır:
Sömürgecilik dışında bazen aynı durumu, bazen de farklı yollarla anlatmak üzere kullanılan bir başka kavram da emperyalizmdir. Bu kelime, başkalarını hükmü altına alabilme gücü, bu gücüyle yayılabilme ve genişleme uygulamaları anlamına gelmektedir. Kendi dışında kalanı hükmü altına alarak örtülü veya açık bir sömürü düzeni oluşturmak için her yolu kullanabilenlerin izlediği yol şudur: Önce aldatıcı, sonra sindirici, sonra da ezerek biçimlendirici uygulamalar. Bu tür devletler yapıları ve hedefleri bakımından emperyal niteliklidir. Dünya devletleri ile imparatorluklar bu açıdan ayrışırlar.
Sömürgeciliğin ilerleyen sürecinde sömürge elde etmek; ulusal şerefi yüceltmek ve büyük devlet olmak için gerekli sayılır olmuş, kültürel, stratejik ve askeri anlamda yeni boyutlar kazanmıştır. (1) Misyonerlik yoluyla ise; boşlukta bırakılan toplum dini yönden kazanılmaya çalışılmıştır. Tarihin hiçbir döneminde misyonerlik tek başına bir din meselesi değil hep siyasi bir mesele olmuştur. Tarihi boyunca sömürgeleştirmeyle iç içe yürümüştür.
SÖMÜRGECİLİĞİNİN ORTAK ÖZELLİKLERİ
İslam devletleri ele geçirdikleri ülkelerdeki insanlara yeni bir şahsiyet verdiği gibi kendisiyle; aynı konumda faaliyete, ekonomik refaha, her türlü hürriyete ve sosyal yaşantı serbestliği getirdi. Avrupalı devletler ise sömürgecilik sürecinde ele geçirilen bölgelerin insanlarını zorla Hristiyanlığa sokuluyor ama maddî yönden kalkınmaları için herhangi bir gayret gösterilmiyordu.
Sömürgecilerin ilk planda iktisadî yönden kalkınmalarını sağlayan altın, elmas, gümüş gibi değerli madenler iken bunların yerini zamanla şeker aldı. Toprağa dayalı toplum katmanlarının oluştuğu Avrupa’da önce Portekiz ve İspanya’nın sömürgelerinden getirdikleri kıymetli madenlerle soyluluk dâhil bütün sınıflar değişmeye, soyluluk zenginlikle eş değer tutulmaya başlandı.
Kurulan bütün şehirler, açılan yollar, hastaneler öncelikle sömürgecinin kendine hizmet etmesi için ayarlanmıştı. Sömürgelerdeki hastalıkların yok edilmesi ve sömürülenin iyileştirilmesi tamamıyla kendilerine hizmet edecek bu insanlara ihtiyaç olduğu içindi. Buralarda okullar açılması da yardımcı hizmetlerde görevlendirecekleri kimseleri yetiştirmeye yönelikti.
Tarihte yaşanmış hiçbir sömürgecilik faaliyetinde din bu kadar etkili olmamıştı. Fransa’da devlet kilise ile bütün bağlarını koparmış, Katolik okul sistemini tamamen kapatmış ve rahip-rahibe bütün eğitimcileri emekli olmaya veya ülkeyi terk etmeye sevk etmiş iken sömürgelerde idarecilerle bunlar gayet uyumlu çalıştılar. Ayrıca sömürgeciliğin yolunu açan en önemli kuruluşlar aslında aydınlar tarafından kurulan sosyal bilimler alanındaki kuruluşlar olmuştur. Kısaca “Şarkiyatçılık” denilen bu faaliyetler sömürgeciliğin temel taşını oluşturmuştu.
Şiddet, sömürgeci ülkelerin sık başvurduğu en önemli ikna yöntemi ve sindirme aracı olmuştur. İngiltere’nin Hindistan’da her türlü şiddet ve entrika malzemesini kullanarak bölgeye nüfuz etme çabaları; yine İngiltere’nin Fransa, Belçika, Almanya ve Danimarka ile birlikte Afrika’yı paylaşım sürecinde yerli halkın maruz kaldığı muamele, zulüm ve katliam insanlık tarihini dehşete düşürecek boyutlara ulaşmıştır.
Atlas Okyanusu’nda başlayan insan ticareti önce Hint Okyanusu ardından Büyük Okyanus bölgesindeki sömürgelere de sıçradı. Köle ticareti serbest olduğu müddetçe bunu aksatmadan yürüten devletler, köle ticaretinin yasaklanmasından sonra da mecburî çalışma şartları oluşturarak bu insanları yine kendilerine hizmet etmek zorunda bıraktılar.
Bugün dünya hâkimiyetine sahip olmaları noktasında attıkları en ciddi adımın bir başlangıcıydı. Bunu aynı yıllarda Afrika’nın batı sahillerini dolaşan Portekizlilerin deniz seferleri takip etti. Her iki Avrupalı güç yüzünden kısa zamanda Kuzey ve Doğu Afrika sahillerinde yüzyıllardır hüküm süren Müslüman varlığı yok olma tehlikesiyle karşı karşıya geldi.
Osmanlı Devleti’nin Afrika üzerinde oluşturduğu koruma kalkanını 19. Yüzyılda delmeyi başaran sömürgeciler, uçsuz bucaksız Afrika’yı paylaşmak için aralarında müthiş bir yarışa başladılar. Afrika o kadar büyük bir yerdi ki küçücük Belçika bile kendisinden kat kat büyük olan Kongo’yu krallarının çiftliği haline getirebilecekti.
Kaynak: GrahamDeclan, ColonialAfrica 1914 Haritası, www.nationmaster.com/encyclopedia/ Image:ColonialAfrica-1914.png
KÜLTÜR SÖMÜRGECİLİĞİ
Sömürgeciliğin son merhalesinde başlayan “kültür sömürgeciliği” sürecinde Afrika kıtası tarihsel köklerinden koparılarak bu köklere dayanan Afrika medeniyetinin yerine Batı medeniyeti yerleştirilmeye çalışıldı. Afrika’daki halkların atalarından miras aldıkları; din, dil, edebiyat, sanat, mimari ve ticaretin yerine Batı’ya ait değerler konuldu. Portekiz ve Fransa tarih boyunca kültür sömürgeciliği konusunda öne çıkan devletlerin başında geldi. Bu bağlamda modern sömürgecilik her ne kadar Portekizlilerle başlamışsa da Afrika’da Batı sömürgeciliği Fransa ile başlamıştı. Afrika, Avrupalılarca keşfedilişini müteakiben hemen hemen bütün Avrupa ülkeleri tarafından sömürgecilik faaliyetlerine maruz kaldı. Bu doğrultuda Afrika bütün İskandinav ülkeleri, Doğu Avrupa Ülkeleri hatta Uzak Doğu’da Japonya, Kuzey ve Güney Kore ve Çin dâhil olmak üzere sömürgecilik faaliyetlerinin en yoğun gerçekleştirildiği dünya coğrafyası oldu.
Deniz seferleri ve sömürgeleştirme politikaları süreç içerisinde emperyalizme dönüşmüş, sömürgeleştirilen topraklardan sağlanan kaynaklar Avrupa’ya taşınarak Avrupa’nın zenginleşmesi ve gelişmesi sağlanmıştır. Zenginleşme sadece iktisadi hayatta değil, bilim, düşünce, kültür ve toplumsal hayatta da sağlanmış, oluşan ortam sanayileşme faaliyetlerinin başlamasının ardından sanayi devrimine de zemin hazırlamıştır.
İngiliz sömürgeciliği genel olarak diğer ülkelerin sömürge politikalarına kıyasla daha esnek ve derin olarak değerlendirilir. Çoğunlukla doğrudan yönetimin maddî ve manevî külfetiyle sorumluluğundan kaçınmak için dolaylı yönetim tarzı benimsenmiş, şirketler, sivil yapılar ve misyoner örgütler ön plana çıkarılmıştır. Dolayısıyla misyonerlerin, gerek genişlemesi gerekse yerleşmesi açısından İngiliz sömürgeciliğinde özellikle 19. yüzyıldan itibaren büyük katkısı olmuştur. Az gelişmiş topraklardaki insanları “karanlıktan kurtarmak” ve “medeniyet götürmek” gibi bir görev ve sorumluluk iddiasıyla dünyaya yayılmışlardır.
Misyonerler, sömürge yönetimleriyle daima iş birliği içinde ve onların himayesinde çalışarak nihai noktada aynı amaca hizmet etmişlerdir. Yerli halkın yeni inanç, yeni değerler ve yeni hayat tarzıyla beraber yeni tüketim alışkanlıkları edinmesi üzerine de yoğunlaşan misyonerlik çalışmaları, diğer ülkeler adına olduğu gibi İngiltere adına da en azından İngiliz sanayi mamulleri için pazar oluşturma ve geliştirme fonksiyonunu ifade etmiştir. Nitekim 19. yüzyılda Avrupa’da icat edilen pek çok mekanik ev gereci, çeşitli makineler vb. aletler ilk defa misyonerler vasıtasıyla yerli halklara tanıtılmış, ardından bunların büyük miktarlara varan satış bağlantıları gerçekleşmiştir.
Misyonerler, bu çerçevede halkın inançlarını ve hayat tarzlarını değiştirmeye yönelik olarak toplumla temasın daha yoğun bulunduğu, eğitim ve sağlık alanlarına okullar ve hastaneler açmışlardı. Buralarda “daha ideal, medenî ve yüksek olan” şeklinde tanıttıkları Hristiyan Avrupa değerleri ve hayat tarzı enjekte edilmiştir.
FRANSA SÖMÜRGECİLİĞİ
18. yüzyılda birkaç meraklı dışında pek cesaret edilmeyen Afrika kıtasının iç bölgelerine gitme ve oraları tanıma, kendi tabirleriyle keşfetme serüveni başladı. Kısa zamanda Avrupa’da birbiri ardına kurulan ve çoğu kralların himayesinde desteklenen farklı coğrafya cemiyetleri ve enstitüleri genç maceraperestleri buralara gitmeye teşvik ettiler. Genç coğrafyacıların bu azimli ve kararlı seferlerini askerlerin oldukça acımasız davranışlarla gidişleri ve misyonerlerin yerlileri Hristiyanlaştırmak için uzun süren yolculukları takip etti.Hakkında yeterli bilgi edindikleri bölgeleri işgale başlayan Fransa (2) ve diğer Avrupalı devletler, buraları kendi askerleri yerine o güne kadar köle topladıkları bölgelerden topladıkları askerlerden oluşturdukları ordularla işgal etmeye başladılar.
Napolyon, Afrika’daki Fransız sömürgeciliği sürecinin başlarında Cezayir eyaletine hitaben orayı 80 bin kişilik ordusuyla işgal edeceğini söylemişse de Avrupa’daki savaşlardan fırsat bulamamıştı. 18. Louis Dönemi’nde Fransız sömürgeleri Senegal, Guyane ve Madagaskar olmak üzere 3 bölgeye ayrılmıştı. 1830’da 37 bin askeri Cezayir’e çıkarma yaptı. “Yedi Yıl Savaşı” esnasında kaybettiği sömürgelerini 1830’dan itibaren tekrar elde etmeye başladı. 1843’te İngiltere ile yaptıkları yeni bir antlaşma sonucu Fransız sömürgeciliği yeni bir nefes aldı. Fransız sömürgeciliğinin amacı da, Fransa’yı genişletmek, özellikle Afrika ve Asya’da deniz aşırı bir Fransa oluşturmak ve uygarlaştırma maskesi altında halkları, kültürleri ve dilleri Fransızlaştırmaktı.
Senegal’deki Fransız general Faidherbe 1857’de “Tirailleurs Senegalais” isimli bir birlik kurdu. Düzenli birlikler hâlinde silahaltına alınan bu insanlar önce bütün Afrika kıtasının işgalinde yardımcı birlikler olarak kullanıldılar. Ardından her iki dünya savaşında çarpıştırılmak üzere Osmanlı toprakları ve Avrupa’daki cephelere sevk edildiler. Bu birliklere Fransız ve İngilizler Hint alt kıtasından da binlerce asker dâhil etmişti. Cephelere sevk edilirken ve özellikle cephelerde çarpışırken bunların çoğu öldü. Yaralılar ve sağlam kalan askerler ise savaş sonrası uğruna savaştırıldıkları hiçbir ülke tarafından kendilerine vatandaşlık hakkı dâhil herhangi bir hak verilmeden ülkelerine gönderildiler.
1930’a gelindiğinde Fransa, sömürgeleri içinde sadece Cezayir’i ülkenin Afrika kıtasındaki bir uzantısı gibi kabul ediyor ve burayı doğrudan İçişleri Bakanlığı bünyesinde diğer Fransız şehirleri gibi yönetiyordu. Fakat ülke içindeki vilayetlerden farkı burayı bir genel valiye teslim etmesiydi. İlk defa 1936’da oy verme hakkı verilen Cezayirli Müslümanlar 2. Dünya Savaşı esnasında 8 Kasım 1942’ye kadar savaşın dışında kaldılar. 1944’te verilen yeni haklar Cezayirlilerin bağımsızlık mücadelesinin önünü kesmedi ve iç karışıklıklar birbirini takip etti. 1945’te Cezayir, Oran, Bugie’de olaylar çıktı. Setif’te birçok Avrupalı öldürülünce Fransız ordusu bölgeyi bombaladı.
Afrika’daki sömürgeler bağımsızlıklarını alırlarken sömürgeci devletin ihtiyaçlarına ve kendi şahsî menfaatlerine uygun olarak parçaladığı düzen üzere devletlerini kurdular. Bu ülkeler ne etnik bir çoğunluk, ne dil birliği, ne coğrafi birlikler ne de tabii kaynakların iktisadî açıdan kullanımına yönelik birliktelikler sağlayamadılar. Böylece Afrika bir manada Balkanlaştırılıp “yeni sömürgecilik” dönemi başlamış oluyordu. 29 Eylül 1946’da Fransa Cumhurbaşkanı’nın önderliğinde Fransız Birliği kuruldu. Üye ülkelerden gelecek heyetler bir Yüksek Konsey meydana getirecek ve Fransız Birliği Meclisi’ni oluşturacaklardı. 5. Cumhuriyet Anayasası gereğince sömürgeler isterlerse bağımsızlıklarını elde edebileceklerdi yoksa Fransa içinde geniş otonomi altında kalacaklardı. Sadece Cezayir Fransa’nın tabii bir uzantısı kabul edildiğinden bu konuda istisna kılınmıştı. Ancak sadece Gine bağımsızlığını isterken diğerleri buna yaklaşmamışlardı. Bu defa bütün siyah Afrika’da bağımsızlık hareketleri hızlandı. Fransa sömürgecilik faaliyetlerine başladığı günden bugüne kadar elinde tuttuğu bölgelerin birçoğunu bırakmakla birlikte hâlen dünyanın dört bir tarafında sömürgeleri bulunmaktadır.
Fransa, insanların eşitliği, ötekinin her tür farklılığıyla kabul edilmesi gibi insancıl ve evrensel düşüncelerden uzak, kaba kuvvete dayalı bir sömürge politikası oluşturmuş, kitaplar ve broşürler aracılığıyla propaganda yapmış ve bu düşünceyi uygarlaştırma görevi adı altında yaymıştır. Çok sayıda entelektüel, daha doğrusu sömürge imparatorluklarının çağdaşları, bu ideolojinin yanında yer almış, birçoğu da beyaz ırkın sözde üstünlüğü adına sömürgeciliği haklı göstermiş ve yaptıklarını övmekte tereddüt etmemişlerdir. (3)
Fransız sömürgeciliği, yapılan eylemleri haklı göstermek için insancıl karakterini ön plana çıkarmaya önem gösterir. Gelişimini tamamlamış üstün bir ulus olduğu inanıcıyla aşağı olgunluğa ermemiş halklar olarak kabul ettiği yerlileri eğitmesi ve yönlendirmesi gerekir. (4) Sözde uygar olmayan toplumları uygarlaştırma görevini üstlenirken, Fransa’nın bu görevi gerçekleştirmesini savunanlar ile buna öncülük edenlerin gözünde, görevin gerçekleştirilmesi insanlık için bir lütuf, bir iyilik olarak kabul edilir.
Sömürgeleştirme hareketleri Fransızların Vietnam’da ya da Cezayir’de, İngilizlerin ya da Hollandalıların Hindistan’da ya da Endonezya’da yenilgiye uğramalarıyla son bulmuş gibi görünse de, Batı hâkimiyeti şu ya da bu şekilde yaşamaya devam etmiştir.
1945-1950’li yıllardan itibaren kendi aralarında savaşmayı bırakan sömürgeci devletler bunun yerine çevrede çıkan savaşları gündeme getirmeye başlamışlardır. Sömürgeci, çevrede çıkan savaşları kendi lehine çevirmeyibilmiştir. Körüklenen etnik ve bölgesel çatışmalar üretilen silahlar için pazar olması ve denenmesi amacıyla kullanılmıştır.
1994 yılında, Ruanda’da, yüz gün içerisinde 800.000 insan katledilmiş ve bir soykırım gerçekleştirilmiştir. Ruanda’da gerçekleştirilen soykırım konusunda en fazla suçlanan ülke Fransa olmuştur. O dönemde Fransa, soykırımı gerçekleştiren Hutu hükümetinin en yakın dostu ve destekçisidir. Bu konuda Fransız yetkililerin şimdiye dek attığı en ileri adım, Fransa Dışişleri Bakanı Bernard Kouchner’in ülkesinin soykırımla ilişkisi olmadığını söylerken “bazı siyasi hatalar” yapılmış olduğunu kabul etmesidir. Ruanda hükümeti, Fransa’yı resmi olarak soykırımda aktif rol oynamakla suçlamış, Fransa’nın soykırımdaki rolünü araştırmakla görevlendirilen bağımsız bir komisyon, iki yıllık çalışmadan sonra, 500 sayfalık bir rapor hazırlamıştır. Fransa’yı suçlayan raporda, Hutu rejiminden ele geçirilen belgelere yer verilmiş ve Fransa’nın Ruanda ordusuna büyük miktarda silah yardımı yaptığı, Fransız askerlerinin soykırımı gerçekleştiren Interahamwe milislerini eğittiği, yer yer çatışmalara katıldığı iddia edilmiştir. Fransa, soykırımı gerçekleştiren bazı Hutuları korumakla da suçlanmıştır. (5)
Fransa’yı işgale kalkışan Nazi Almanya’sına karşı, savaşmak üzere 300.000 Cezayirli Fransız ordusuna katılmıştır. 8 Mayıs 1945 yılında İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesi, Cezayir halkı tarafından büyük bir coşkuyla karşılanmış, halk Nazi Almanya’sının yenilgisini ve savaşın bitimini sömürgeciliğin sona ermesinde atılan önemli bir adım olarak kabul etmiştir.
Cezayir’de örneği görülmemiş şenlikler yapılmıştır. Bir ara yeşil-beyaz renkli Cezayir bayrağının ortalıkta gözükmesi, sömürgecilerin çok sert tepki göstermesine sebep olmuştur. Nazileri kendi ülkelerinden atmaları nedeniyle şenlikler düzenleyen Fransızlar, işgal ettikleri ülke insanlarının özgürlüğünü simgeleyen bayraklarının ortalıkta gözükmesine tahammül edememiş ve tören alanını bir anda savaş alanına dönüştürmüşlerdir. Bu tahammülsüzlük korkunç bir katliama neden olmuştur. Fransızlara göre 15.000, Cezayirlilere göre ise 45.000 insan hayatını kaybetmiştir.
Fransa’nın iç yüzünü Aime Cesaireşu şekilde dile getirir:
‘’…Sömürgecilik ne İncil’i öğretmektir, ne hayırsever bir girişimdir, ne cehaletin, hastalıkların ve tiranlığın, sınırlarını geriletme arzusudur, ne Tanrı’nın yüceltilmesi için üstlenilen bir projedir, ne de hukuk düzenini genişletme çabasıdır. Kabul etmeliyiz ki, buradaki tayin edici aktörler serüvenci ve korsan, toptancı ve gemi sahibi, altın arayıcısı ve tüccar, hırs ve güç, ve bunların da gerisinde, içsel nedenlerden dolayı, tarihin belli bir noktasında, birbirine rakip ekonomileri arasındaki rekabeti dünya ölçeğinde yaymaya kendisini zorunlu hisseden bir medeniyetin şeytani gölgesidir…’’ (6)
Araştırmacı-Yazar
Ercan Çalık
Not: Bu makale Yazar Özkan Karaca’nın; “Kanlı Şarap, Küflü Ekmek: Sömürgecilik, MSN Yayıncılık, 2006, İstanbul isimli kitabından özet olarak alınmıştır.
1) Atilla Kıray, Tarihte Manda-Himaye Kavramsallaştırması ve Milli Mücadele'deki Yansımaları, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üni. Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi, İstanbul, 2000. s. 8.
2) Mısır siyaseti ve Cezayir’i işgaliyle, Fransa modern milletler arasında Afrika sömürgeciliği planını şekillendiren ilk ülkedir.
3) Albert Memmi, Sömürgeci ve Sömürgeleştirilen İnsan, Öteki Yayınevi, Ankara, 2009. s.112.
4) DinoCostantini, La missioncivilisatrice, Fransızcaya çeviren: Juliette Ferdinand, Généalogie de l’idéecoloniale, Editions la découverte, Paris, 2008. s.14
5) İsmail Kemal. RundaSoykırı 16 Ağustos 2010, http://www.londragazete.com/yazar.asp?yaziID=1705
6) Hasan Selim, Cezayir Bağımsızlık Savaşı, Beyan Yayınları, İstanbul, 1984. s.59-61.