Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu — İTÜ İklim Bilimi ve Meteoroloji Mühendisliği Bölümü
Çarşamba akşamı başlayan serin ve yağışlı sistem yarın zirve yapıyor: cumartesi günü İstanbul'da metrekareye 10-20 kilogram yağış bekleniyor; uluslararası modellerin cuma öğle saatlerinde yayımlanan koşuları da bu aralığı doğruluyor; Şile-Beykoz hattında ise rakam 30-40 kilograma tırmanıyor. Peki bu yağmur gelip geçecek mi, yoksa uzun süre mi yağacak? Ya dolu? İşte saat saat, semt semt cumartesi rehberiniz.
ÖNCE BÜYÜK RESİM: POYRAZLI BİR CEPHE
Temmuz boyunca bizi bunaltan sıcak hava dalgasının ardından Balkanlar üzerinden inen serin hava, Karadeniz'i geçerken sırtına bolca nem yükleyip poyrazla İstanbul'un kapısına dayanıyor. Rüzgâr cumartesi poyrazdan ortalama saatte 30-35 kilometre esecek, hamlelerde 50-55 kilometreyi bulacak; hafta başında 30 derecenin üzerinde seyreden sıcaklık cumartesi 21-23 dereceye gerileyecek, akşam saatlerinde 17-18 dereceye kadar inecek. Meteoroloji Genel Müdürlüğü Marmara'nın kuzeyi için “kuvvetli, yer yer çok kuvvetli gök gürültülü sağanak” uyarısı yaptı; Avrupa modeli ECMWF, Amerikan GFS ve çok-model topluluk (ensemble) tahminleri de aynı senaryoda buluşuyor: Cumartesi, bu beş günlük yağışlı dönemin açık ara en ıslak günü. Ancak topluluk üyeleri miktar konusunda geniş bir yelpaze çiziyor: kent merkezinde 5-10 kilogram, kuzey kuşakta 30 kilogramı aşan üyeler var; yağış olasılığı yüzde 80'in üzerinde ama öngörülebilirlik “orta”. Cuma öğle saatlerinde güncellenen çıktılarda ECMWF, Şile çevresine 30 kilograma varan, Sarıyer'e 15-17, kent merkezine 6-9 kilogram yazıyor; Amerikan GFS de aynı kuzey ağırlıklı dağılımı çiziyor. Türkçesi şu: Yağmur kesin; kaç kilo düşeceği ise mahalle mahalle, hatta sokak sokak değişecek.
SAAT SAAT, YAKA YAKA
Modellerin ortak takvimi şöyle: İlk sağanaklar gece 03:00-06:00 arasında Karadeniz kıyısından kente girecek; Şile, Beykoz, Sarıyer ve Arnavutköy'ün kuzeyi ilk ıslananlar olacak. Günün en kritik dilimi sabah 06:00-12:00 arası: Kuzey kuşakta saatte 2-3 kilogram bırakan hücreler art arda geçerken, sağanaklar poyrazla güneye, kent merkezine taşınacak; Kâğıthane, Şişli, Eyüpsultan, Bakırköy, Fatih ile Anadolu yakasında Üsküdar-Kadıköy hattı 07:00'den itibaren aralıklı sağanak alacak; ancak cuma öğle koşuları merkezin en yoğun yağışını öğle çevresine, 10:00-17:00 aralığına kaydırdı. Yani daha önceki koşuların işaret ettiği öğle arası bu güncellemede kapandı: Merkezde yağış öğleden sonra da aralıklarla sürecek, tek tük hücreler bir saatte 1-2 kiloluk sürprizler yapabilir; kalıcı kuruma ancak akşam 19:00'dan sonra gelecek. Akşam 17:00-22:00 arasındaki ikinci dalga ise esas olarak Karadeniz kıyısında hissedilecek: Şile-Beykoz hattı saatte 2-3 kilogram bırakan sağanaklarla yeniden ıslanırken Çekmeköy ve Pendik-Tuzla hattında bu dalga daha hafif geçecek. Gece 22:00-23:00'ten itibaren yağış tüm kentte kesilecek; pazar sabahına güneşle uyanacağız. Bu kez işin ilginç yanı şu: Selden en çok çeken batı ilçeleri (Silivri, Çatalca, Büyükçekmece) görece şanslı; çünkü sistem batıdan değil, kuzeyden besleniyor.
Bölge / İlçeler | En yoğun saatler | Beklenen toplam |
Kuzey kuşak: Sarıyer, Beykoz, Şile, Arnavutköy'ün kuzeyi | 04:00–12:00 ve akşam 17:00–22:00 (Şile-Beykoz) | 15–30 kg/m² (Şile çevresinde 30–40 kg) |
Avrupa merkez: Kâğıthane, Şişli, Eyüpsultan, Beşiktaş, Fatih, Bakırköy | 10:00–17:00 aralıklı sağanak | 5–10 kg/m² |
Anadolu merkez: Üsküdar, Kadıköy, Ümraniye, Maltepe | 09:00–15:00; ikindi sonrası tek tük | 7–11 kg/m² |
Doğu: Çekmeköy, Sultanbeyli, Kartal, Pendik, Tuzla | 09:00–15:00 ve akşam hafif geçişler | 8–12 kg/m² |
Batı: Silivri, Çatalca, Büyükçekmece, Esenyurt | Sabah-öğle kısa geçişler | 2–6 kg/m² |
(Rakamlar 24 Temmuz Cuma öğle saatlerinde yayımlanan uluslararası model koşularıyla güncellenmiştir. Kaynak: ECMWF/MET Norveç, NOAA-GFS, AKOM, MGM.)
GELİP GEÇİCİ Mİ, UZUN SÜRELİ Mİ?
Okurlarımın en çok merak ettiği soru bu. Cevap: İkisi de değil; üçüncü şık! Cumartesi sağanak hücreleri poyrazın önüne katılıp kuzeydoğudan güneybatıya doğru hareket edecek. Tek bir hücrenin bir semtin üzerinden geçişi genellikle 20-40 dakika sürer; yani “aynı noktanın üzerinde güneybatı-kuzeydoğu doğrultusunda dizilip saatlerce yağan” klasik tren dizilimi (meteorolojide “training”) bu kez beklenmiyor; o dizilim İstanbul'da daha çok lodoslu, güneyli akışlarda kurulur. Ama rehavete de yer yok: Poyrazla denizden karaya çarpan nemli hava, Karadeniz kıyısı boyunca bir “kıyı yakınsama hattı” kuruyor ve bu hat üzerinde hücreler aynı bölgede tekrar tekrar tazelenebiliyor. Yani kuzey ilçelerde “yağdı, geçti” derken arkadan yenisi gelecek. Vagonlar tek tek kısa; ama tren uzun. Gökyüzüne bakıp “açtı” demeyin; radarın kuzeydoğusuna bakın.
PEKİ DOLU YAĞACAK MI?
Cumartesi tablosuna dolu ihtimalini de ekleyelim. Yüksek seviyelerdeki soğuk hava, 25 dereceye yakın Karadeniz suyunun üzerinden geçerken kararsızlık üretiyor; Amerikan GFS modelinin kaldırma endeksi (lifted index) cumartesi gün boyu -1 civarında, yani atmosfer “sınırda kararsız”. Bu, iri dolu üretecek bir enerji düzeyi değil; ama kıyı yakınsama hattı üzerinde dikleşen tek tük hücrelerin, özellikle sabah ve akşam saatlerinde kuzey kıyı şeridinde (Şile, Beykoz, Sarıyer, Arnavutköy) kısa süreli, nohut tanesini geçmeyen (0,5-1 santimetre) küçük dolu bırakması sürpriz olmaz. Avrupa'nın şiddetli konvektif hava tahmin merkezi ESTOFEX'in son bülteninde (23-24 Temmuz dönemi) Marmara için herhangi bir tehdit seviyesi yer almadı; cumartesiyi kapsayan bülten ise bu yazı yazılırken henüz yayımlanmamıştı. Özetle: Dolu bu cumartesinin ana riski değil; asıl dikkat edilmesi gerekenler yıldırım ve ani su baskını olmaya devam ediyor.
HAFIZA TAZELEYELİM: GEÇMİŞ YAĞIŞLARIN DERSLERİ
İstanbul'un sel defteri kabarıktır. 8-9 Eylül 2009'da Silivri-Çatalca hattına 24 saatte 200 milimetrenin üzerinde yağış düştü; Ayamama Deresi taştı, aralarında İkitelli'de servis minibüsünde mahsur kalan 7 kadın işçinin ve Halkalı'daki TIR parkında uykusunda yakalanan şoförlerin de bulunduğu 30'u aşkın vatandaşımızı kaybettik. 5-6 Eylül 2023 gecesi Arnavutköy'e Valiliğin açıklamasıyla metrekareye 218 kilogram yağış boşaldı; Başakşehir, İkitelli ve Küçükçekmece sular altında kaldı, biri bir binanın bodrum katındaki kütüphanede olmak üzere 2 can kaybettik. 23 Haziran 2020'de Esenyurt'ta yarım saatlik bir sağanak bodrum katında bir vatandaşımızın canına mal oldu. Bu üç olayın ortak dersi: İstanbul'da sel, dere yataklarında ve bodrum katlarda öldürüyor. İkinci ders de şu: Cumartesi için beklenen il geneli 10-20 kilogram, bu felaket rakamlarının çok altında; panik gereksiz. Ama tek bir gök gürültülü sağanak hücresi, bir mahalleye bir saatte 30-40 kilogram bırakabilir; Esenyurt'ta olan tam da buydu. Ayamama, Kâğıthane-Cendere, Alibeyköy, Kurbağalıdere ve Haramidere havzalarında oturanlar bu listeyi zaten ezbere bilir.
DIŞARI ÇIKMAK ZORUNDA OLANLARA: RADAR CEBİNİZDE OLSUN
• Planınızı saat dilimine göre yapın: Kuzey ilçelerdeyseniz sabah dilimini boş bırakın; merkez ve güneydeyseniz sabah erken saatler (05:00-08:00) görece sakin; asıl rahat pencere akşam 19:00 sonrası. Öğle saatlerine güvenmeyin; son koşularda merkezin en ıslak dilimi 10:00-17:00 arasına kaydı.
• Radar okuma dersi: mgm.gov.tr veya MGM cep uygulamasında “Radar > İstanbul” animasyonunu açın. Sarı-turuncu yankılar kuvvetli, kırmızı-mor yankılar çok kuvvetli sağanak demektir. Yankılar cumartesi kuzeydoğudan güneybatıya akacak; kendi semtinizin kuzeydoğusuna bakın. Oradan kırmızı bir yankı yaklaşıyorsa çıkışınızı 30-45 dakika erteleyin; hücre büyük olasılıkla geçer.
• Alt geçit ve akan su: Su dolu alt geçide asla girmeyin. 15 santim akan su insanı devirir, 30 santim aracı yüzdürür. Araç suda kaldıysa terk edip yükseğe çıkın.
• Motosiklet ve motokuryeler: Kuvvetli dilimlerde trafiğe çıkmayın; 2023 selinde Valilik bunu boşuna yasaklamadı.
• Yıldırım: Açık alanda, tek ağaç altında, sahilde şemsiyeyle dolaşmak yok.
EVDEN ÇIKMAYACAKLARA: EN İYİ TEDBİR, ERTELEME
• Piknik, deniz ve düğün fotoğrafı planlarını pazara atın; pazar günü çok daha sakin olacak: Sıcaklık yeniden 26 dereceyi bulacak, öğle saatlerindeki tek tük damla dışında gün kuru geçecek.
• Bugünden çatı oluklarını, balkon süzgeçlerini temizleyin; pencereleri kapatın, balkon eşyalarını içeri alın.
• Aracınızı çukur sokaklardan ve dere kenarlarından yüksek bir yere çekin; kuzey kıyı ilçelerinde açıkta kalacak araçlara küçük dolu ihtimaline karşı branda örtmek iyi bir fikir.
• Telefonlar şarjda, el feneri el altında olsun; acil durumda 112'yi arayın.
BODRUM VE GİRİŞ KATLAR İÇİN ÖNLEMLER
Geçmiş sel olaylarında can kayıplarının önemli bölümü bodrum ve zemin katlarda, çoğu da gece uykusunda ya da eşya kurtarmaya inildiğinde yaşandı.Ne olur ne olmaz. Şu satırları buzdolabına asın:
• Cuma akşamından kıymetli eşya ve dükkân stoğunu yüksek raflara alın; elektrikli aletleri prizden çekin, ana elektrik panosunun yerini herkese öğretin.
• Kapı önüne kum torbası ya da su bariyeri koyun; rögar ağızlarını temizletin; tesisatta geri tepme (çek) valfi yoksa ilk fırsatta taktırın.
• Cumartesi gecesi bodrum katta YATMAYIN. Bir gece üst kattaki komşuda, akrabada misafirlik hiçbir malın kaybından ağır değildir. Dükkânı beklemek için bodrumda sabahlamak da yok.
• Su gelmeye başladıysa önce insan, sonra eşya: Bodruma mal kurtarmaya İNMEYİN. 30-40 santim su, kapıyı içeriden açılamaz hale getirebilir; en büyük tehlike budur.
• Bina ve site yönetimleri bu gece için bir uyarı zinciri (apartman mesaj grubu) kursun; suyun sesini ilk duyan, bodrum ve zemin kattakileri uyandırsın. Mahsur kalan için tek numara: 112.
SON SÖZ
Bu cumartesi büyük olasılıkla bir “afet” değil, bir “küçük sınav” olacak: Doğru yönetilirse ıslak ama hasarsız bir hafta sonu bizi bekliyor. Sınavı afete çevirense hep aynı üç şeydir: dere yatağına kurulan hayat, radar yerine gökyüzüne bakan göz ve “bana bir şey olmaz” diyen akıl. Unutmayın: Yağmur rahmettir; felaket olan tedbirsizliktir. Şemsiyenizden önce aklınızı yanınıza alın, sağlıcakla kalın.