Bugün Yılbaşı: Kimse kutlamıyor, ama musluğunuz kutlamalı

1 Ekim, su yılının ilk günü. Dünyada pek çok kent bu sabah su hesabını yeni sayfadan açtı; biz hâlâ barajlara bakıp gökyüzünden medet umuyoruz.

Takvimde görünmeyen yılbaşı

Bugün ne havai fişek var ne geri sayım. Oysa hidrologlar ve meteorologlar için bugün yılbaşı: su yılı başladı. Neden Ekim? Çünkü yaz boyunca buharlaşma ve tüketimle eriyen akarsular, barajlar ve yeraltı suları Eylül sonunda en düşük düzeyine iner, sonbahar yağışlarıyla yeniden dolmaya başlar. Hesap, en boş sayfadan açılır. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) su yılını 1 Ekim–30 Eylül olarak tanımlar ve yılı bittiği takvim yılıyla adlandırır; yani bugün “2027 su yılı” başladı. İspanya’da “año hidrológico” da bugün başlar. Güney Yarımküredeki Avustralya ise kendi iklimine göre su yılını 1 Temmuz’da açar. Türkiye’de de yağış ve akım verileri su yılına göre derlenir. Yani takvim bizde de var; eksik olan, o takvime bağlanmış bir bütçe.

Su bütçesi: Mali bütçenin ıslak ikizi

Hiçbir belediye mali yılın başında bütçesini meclisten geçirmeden tek kuruş harcayamaz. Peki ya su? Su bütçesi şu soruları yanıtlar: Barajda, gölde, akiferde yeni yıla kaç milyon metreküp suyla girdik? Normal, kurak ve çok kurak senaryolarda yıl boyunca ne kadar yağış, akış ve buharlaşma bekliyoruz? İçme suyuna, sanayiye, tarıma, yeşil alana ne kadar ayırıyoruz? Şebekede ne kadar su kaçak gidiyor? Ve en önemlisi: Hesap açık verirse hangi eşikte, hangi önlem kendiliğinden devreye girecek?

İşin özü bu son sorudadır. İyi bir su bütçesi, kuraklık yönetim planına bağlı ve sayıyla yazılmış tetikleyiciler içerir. Baraj doluluğu ya da kuraklık endeksi belli bir eşiğin altına inince önce gönüllü tasarruf çağrısı, sonra zorunlu kısıtlar, en sonda acil durum düzeni — kimsenin “dur bakalım, belki yağar” demesine fırsat vermeden — otomatik başlar. Böylece içme ve hijyen için gereken acil ihtiyaç suyu, barajın dibi görünmeden korunmuş olur.

Dünya bu sabah ne yaptı?

• Kaliforniya (ABD): Her kentsel su sağlayıcısı beş yılda bir Kentsel Su Yönetim Planı ve onun parçası olan Su Kıtlığı Acil Durum Planını hazırlamak zorunda. Eyalet yasası, %0–10’dan %50’nin üzerine kadar altı standart kıtlık düzeyi tanımlar; her düzeyde hangi talep azaltma ve arz artırma önleminin alınacağı önceden yazılıdır. Sağlayıcılar ayrıca her yıl arz–talep değerlendirmesi yapar ve aylık üretim–tasarruf raporu verir.
• İspanya: Havza yönetimlerinin Özel Kuraklık Planları, her alt bölge için aylık hesaplanan endekslerle dört senaryo tanımlar: normal, ön uyarı, uyarı ve acil durum. Örneğin Júcar havzasında endeks iki ay üst üste 0,30’un altında kalırsa “uyarı”, 0,15’in altında kalırsa “acil durum” ilan edilir ve önlemler buna göre işler. Bakanlık her hafta tüm büyük barajların durumunu, AEMET yağış verisiyle birlikte Hidrolojik Bülten’de halka açıklar.
• İngiltere: Su şirketleri beş yılda bir yasal kuraklık planı hazırlar; düşük yağış ya da düşük baraj düzeyi gibi tetikleyiciler planda yazılıdır. Önce gönüllü tasarruf çağrısı, sonra “geçici kullanım yasağı” (bahçe hortumu yasağı) gelir. 31 Temmuz 2026 itibarıyla Çevre Ajansı yedi işletme bölgesinde kuraklık ilan etmiş, yedi şirket hortum yasağı uyguluyordu.
• Avustralya: 2007 Su Kanunu, ülkenin meteoroloji kurumu Bureau of Meteorology’ye her yıl Ulusal Su Hesabını yayımlama görevi verir: hidrolojiyle mali muhasebeyi birleştiren gerçek bir su bilançosu. Melbourne’ün dört su kuruluşu her yıl “Yıllık Su Görünümü” yayımlar ve üç ayda bir günceller; kişi başı günlük 155 litre hedefi (Target 155) faturada bile gösterilir.
• Cape Town (Güney Afrika): Bu da uyarı örneği. 2018’de barajlar toplamda %13,5’e inince muslukların kapatılacağı “Sıfır Gün” ilan edilmişti. Kent 1 Şubat 2018’de kademeli kısıtların en serti olan 6B düzeyine geçip kişi başı günlük kullanımı 50 litreyle sınırladı ve Sıfır Gün’ü erteleyebildi. Ders açık: Kademeli sistem işe yarar, ama geç başlarsanız bedeli ağır olur.

Bizde ne var? Kâğıtta plan, sahada “yağar abi”

Haksızlık etmeyelim: Tarım ve Orman Bakanlığı Su Yönetimi Genel Müdürlüğü havza kuraklık yönetim planları hazırladı; bu planlarda alarm ve acil durum gibi kademeler de var. Sorun, bu kademelerin belediyenin musluğuna bağlanmaması. İstanbul’da, Ankara’da, İzmir’de hangi baraj doluluğunda hangi önlemin kendiliğinden başlayacağını vatandaş bilmiyor; çünkü yerel düzeyde meclisten geçmiş, eşikleri sayıyla yazılmış ve yayımlanmış bir su bütçesi yok. Sonuç tanıdık: “Boruları döşeyelim abi, bu ay yağmadıysa gelecek ay yağar.” Barajın dibi görünene kadar beklenir, sonra gece yarısı kesinti programı ilan edilir.

Belediyelerimizin hemen hiçbirinde aylık ve mevsimlik yağış tahminlerini, yüzey ve yeraltı suyunu, buharlaşmayı, kar örtüsünü izleyip su bütçesini yazacak 2–3 kişilik bir meteoroloji mühendisliği birimi yok. Bütçesi milyarlarla ölçülen kurumlar için bu birimin maliyeti devede kulaktır. Eksik olan para değil, vizyon.

Su bütçesi şarlatanın tahmin videosuyla yapılmaz

Kimi yöneticilerin bile sosyal medyadaki “yağmur geliyor” paylaşımlarını referans aldığını görüyoruz. Bu, bir kamu kurumuna yakışmaz ve bizi dünyanın çok gerisine iter:

1. Kaynağı belirsiz tahmin, hesabı sorulamayan tahmindir. Dünyada su kararları resmî meteoroloji kurumunun verisiyle ve uzman imzasıyla alınır; İspanya’da AEMET verisi bakanlık bültenine, Avustralya’da su hesabı kanuna bağlıdır.
2. Tek bir modelin ekran görüntüsü tahmin değildir. On gün sonrasının yağış haritası, olasılık ve belirsizlik verilmeden paylaşıldığında bilgi değil kehanettir.
3. Mevsimlik tahmin “şu gün şu kadar yağacak” demez. Normalin altı ya da üstü için olasılık verir. Bunu kesin söz gibi sunan ya konuyu bilmiyor ya da tıklanma peşinde.
4. Doğrulama yoksa güven de yoktur. Ciddi kurumlar tahminlerinin isabetini ölçer ve yayımlar; şarlatan tutmayan tahminini siler, tutanı yeniden paylaşır.
5. Yanlış umut, gecikmiş önlem demektir. “Kasımda sağanaklar geliyor” müjdesine güvenip kısıtı erteleyen kurum, Cape Town’ın yaşadığını göze alıyor demektir.
6. Kamu kurumuna yakışan bilimdir, beğeni sayısı değil. Falcıya bakan yönetici, aslında kendi kurumunda tahmin okuyacak uzman olmadığını itiraf ediyordur.

Bu yılbaşı için dört dilek

• Her büyükşehir belediyesi ve su idaresi, 1 Ekim’de su bütçesini meclisten geçirip yayımlasın.
• Bütçeye bağlı, eşikleri sayıyla yazılmış kademeli bir kuraklık eylem planı (normal–ön uyarı–uyarı–acil durum) olsun; eşik aşılınca önlem kendiliğinden başlasın.
• Her su idaresinde 2–3 meteoroloji mühendisinden oluşan bir su meteorolojisi birimi kurulsun; MGM tahminleri, DSİ akım ve yeraltı suyu verileri, buharlaşma ve kar verisi burada birleşsin.
• Baraj doluluğu, tüketim, kaçak ve bütçe dengesi haftalık bir panoda halka açık olsun.

Mali bütçesi olmayan bir belediyeyi düşünemiyoruz; su bütçesi olmayanı neden normal karşılıyoruz? Hepimizin su yılı kutlu olsun. Dileğim, bereketli ve iyi hesaplanmış bir yıl olması.

Dünya örnekleri ve kaynaklar

1. USGS – Su yılı tanımı: https://water.usgs.gov/nwc/explain_data.html
2. Kaliforniya DWR – Su Kıtlığı Acil Durum Planları ve altı standart düzey: https://water.ca.gov/-/media/DWR-Website/Web-Pages/Programs/Water-Use-And-Efficiency/Urban-Water-Use-Efficiency/Legislative-Reports/Status-of-2020-Urban-Water-Management-Plans-Report-to-Legislature.pdf
3. Los Angeles (LADWP) – 2025 Kentsel Su Yönetim Planı: https://www.ladwp.com/who-we-are/water-system/sources-supply/urban-water-management-plan
4. İspanya MITECO – Haftalık Hidrolojik Bülten: https://www.miteco.gob.es/en/agua/temas/evaluacion-de-los-recursos-hidricos/boletin-hidrologico.html
5. İspanya CHJ – Kuraklık ve kıtlık izleme raporu (Júcar): https://www.chj.es/es-es/medioambiente/gestionsequia/Documents/Informes%20Seguimiento/InformeSequia.pdf
6. İngiltere GOV.UK – Kuraklık yönetimi: https://www.gov.uk/government/publications/drought-management-for-england/drought-how-it-is-managed-in-england
7. İngiltere Parlamento Kütüphanesi – Droughts in England: https://commonslibrary.parliament.uk/droughts-in-england/
8. Avustralya BoM – Ulusal Su Hesabı: https://www.bom.gov.au/water/nwa/faq.shtml
9. Melbourne Water – Yıllık Su Görünümü: https://www.melbournewater.com.au/about/publications/water-outlook
10. Cape Town – Seviye 6B ve Sıfır Gün (News24): https://www.news24.com/southafrica/news/live-city-of-cape-town-dayzero-drought-update-20180118
11. Türkiye SYGM – Havza Kuraklık Yönetim Planı örneği (Kuzey Ege): https://www.tarimorman.gov.tr/SYGM/Belgeler/KURAKLIK%20Y%C3%96NET%C4%B0M%20PLANLARI%2009.01.2023/Kuzey%20Ege%20Havzas%C4%B1%20Kurakl%C4%B1k%20Y%C3%B6netim%20Plan%C4%B1%20Cilt%203.pdf