Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu
İTÜ İklim Bilimi ve Meteoroloji Mühendisliği Bölümü
Antalya’da cuma akşamı bitmesi gereken COP31, cumartesiye sarktı. Fuar alanında işçiler stantları söküp kolileri bantlarken müzakereciler hâlâ bir metnin cümleleri üzerinde pazarlık ediyordu. Dışarıdan bakan biri, yaklaşık 200 ülkenin dünyayı kurtaracak yepyeni bir plan üzerinde anlaşamadığını sanabilir. Oysa masadaki kavganın büyük bölümü yeni bir şey için değil. Önceki yıllarda imzalanmış, alkışlanmış, fotoğrafı çekilmiş sözlerin metinde kalıp kalmayacağı tartışılıyor.
Üç yıl önce yazılan cümle, bugün siliniyor
Antalya’daki taslak metnin ilk hâli, fosil yakıtlardan çıkışın hızlandırılmasından söz ediyordu. Perşembe günü dağıtılan ikinci taslakta 144 paragraf 80’e indi; “fosil” sözcüğü de metinden düştü. Oysa dünya 2023’te Dubai’deki COP28’de, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda zaten uzlaşmıştı. Yani üç yıl önce kabul edilen bir cümle, bugün “metne geri girsin mi?” diye tartışılıyor. Suudi Arabistan, Arap Grubu ve Rusya bu ifadeye karşı çıkarken Fransa ile Panama’nın başını çektiği ülkeler onu geri istiyor. Panama’nın bakanı ülkelerin “petrol mafyasının rehinesi” hâline geldiğini söyleyecek kadar sertleşti.
Veresiye defteri her yıl yeniden yazılıyor
Para tarafında da tablo aynı. 2009’da Kopenhag’da gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkelere 2020’ye kadar yılda 100 milyar dolar iklim finansmanı sözü verdi; bu eşiğe ancak gecikmeyle ulaşıldı. 2021’de Glasgow’da iklim değişikliğine uyum finansmanını iki katına çıkarma sözü verildi. Bakü’de 2035 için yılda en az 300 milyar dolarlık yeni bir hedef kondu. Geçen yıl Belém’de uyum finansmanının 2035’e kadar üç katına çıkarılması kararlaştırıldı.
Antalya’daki ikinci taslakta ise önerilen yıllık 120 milyar dolarlık uyum finansmanı hedefi silindi. “Üç katına çıkarma” ifadesi kaldı ama neyin üç katı olacağı, yani başlangıç tutarı, 2027’ye bırakıldı. Taslaktaki tahmine göre gelişmekte olan ülkelerin uyum için 2035’e kadar her yıl yaklaşık 305 milyar dolara ihtiyacı var. Mahalle esnafının diliyle söyleyelim: Borcunu her yıl veresiye defterine yeniden yazdıran ama hiç ödemeyen birine mahallede güven kalmaz. Afrikalı bakanların “Buraya dilenmeye gelmedik” demesi bu yüzdendir. Onlar sadaka değil, verilmiş sözün karşılığını istiyor.
Atmosferde pazarlık yoktur
Bir meteorolog olarak şunu açıkça söylemeliyim: Atmosferde müzakere yoktur, fizik vardır. Sera gazları atmosferde biriktikçe enerji dengesi bozulur; sıcak hava dalgaları uzar, aşırı yağışlar şiddetlenir, kuraklık derinleşir. Metinden bir sözcüğü silmek, havadaki karbondioksiti bir molekül bile azaltmaz. BM, Paris Anlaşması’ndaki 1,5 derece sınırının büyük olasılıkla aşılacağını söylüyor. Böyle bir dönemde eski sözlerin bile tartışmaya açılması, anlaşılır bir şey değildir.
Asıl acı olan, bu gecikmenin bedelini kimin ödediğidir. Sel, kuraklık ve sıcak hava dalgasından en çok etkilenenler, atmosfere en az sera gazı salan ülkeler ve o ülkelerin en hassas grupları. Kürsüde “1,5 derece” deyip salonda “fosil” sözcüğünü sildirmek, açıkça iki yüzlülüktür. Seli, kuraklığı yaşayan çiftçi, sahil kentinde yaşayan balıkçı, aşırı sıcaklarda çalışan inşaat işçisi bu iki yüzlülüğü hak etmiyor. İnsanlık bunu hak etmiyor.
Ağırbaş’ın cümlesi bütün masaya söylenmiş gibi
Sıfır Atık Vakfı Başkanı ve COP31 Yüksek Düzeyli İklim Şampiyonu Samed Ağırbaş, Küresel İklim Eylem Gündemi’nin kapanışında tam da bunu söyledi: “Otuz yılda COP’larda yetmişten fazla karar alındı; birçoğu kâğıt üzerinde kaldı. Antalya’nın adını bu yüzden ‘uygulama COP’u’ koyduk. Beklediğimiz yeni bir vaat değil; verilmiş sözlerin yerine getirilmesi.” Bu cümle yalnızca sıfır atık için değil, şu anda kilitlenmiş olan bütün müzakere masası için geçerli.
İşin ilginç yanı, resmî metin sürünürken sahada ölçülebilir işler yapılabileceği de görüldü. Ağırbaş’ın aktardığına göre gıda kurtarma ve yeniden dağıtım programları 40,5 milyon insana ulaştı; 67 milyon insan elektriğe ya da daha güvenilir elektriğe kavuştu; Brezilya’da 4 milyon kişi salgınlar için erken uyarı alabiliyor. 100’den fazla ülkenin desteklediği Bir Milyar Çağrısı (One Billion Challenge), 2030’a kadar dünyadaki gıda israfını yarıya indirmeyi hedefliyor. Mexico City, Kisumu ve George Town’un da aralarında bulunduğu 20 şehir Sıfır Atık Bölgeleri girişimine katıldı. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile iki yılda bir milyon kadına ulaşılması hedefleniyor. COP31 kapsamında açıklanan “Sıfır Atık Geleceğimiz” raporu da sıfır atık uygulamaları dünyaya yayılırsa 2050’ye kadar 149 milyar ton karbondioksit eşdeğeri salımın önlenebileceğini hesaplıyor.
En önemlisi şu: İstanbul Sıfır Atık Eylem Platformu’nun sonuçları Brezilya ile birlikte izlenecek ve gelecek yıl Addis Ababa’daki COP32’de raporlanacak. Yani bir söz verilmiş, o sözün takvimi ve hesap vereceği yer de belirlenmiş. Ana müzakere metninin de böyle olması gerekir: Kim, neyi, ne zamana kadar, nasıl ölçerek yapacak?
Bir söz değil, bir iş
Ağırbaş, konuşmasının sonunda herkesten önümüzdeki 12 ay içinde teslim edebileceği bir sonuç belirlemesini istedi ve sözlerini şöyle bağladı: “Bu salondan çıkarken hepimizin yanında bir söz değil, bir iş olsun.” Bu çağrı bence Antalya’dan çıkacak metnin ölçütü olmalı. Bu metin yeni bir vaat listesi değil, eski sözlerin ödeme takvimi olmalı.
Biz de kendi payımıza düşeni yapabiliriz: Ekmeği çöpe atmamak, eşyayı onarmak, belediyemizden organik atığı ayrı toplamasını istemek. Ama sokaktaki vatandaştan tasarruf beklerken masadaki hükümetlerin kendi imzalarından kaçması kabul edilemez. Antalya’dan bir yıl sonra okumak istediğim haber, yeni sözlerin değil, tutulmuş sözlerin haberidir.